امکان استعدادی و نقش آن در فیض وجود

به‌واسطۀ این استعداد و این امکان است که این شیء و بعضی از ماهیات از قوه به فعل خارج بشوند. به آن امکان استعدادی می‌گویند. به‌حسب همین امکان استعدادی، می‌توانیم بر یک ماهیت و یک شیء انحاء غیر متناهی از حصول و کون را درنظر بگیریم، اگر ما استعداد هر شیء را نسبت به آن غایاتی که بعد به آن می‌رسد درنظر بگیریم از مرتبۀ شروع تا مرتبۀ ختم ـ البته ختم که ندارد چون همین‌طور تبدل ماهیات به‌نحو وجود جوهری دوام دارد ـ ما می‌توانیم انحاء غیر متناهیه و وجودات غیر متناهیه و فعلیات غیر متناهیه را بر امر واحد تصور کنیم که آن نسبت به هرکدام از اینها یک نوع از استعداد را دارد؛ نسبت به این استعداد دارد نسبت به او استعدادش کمتر است همین‌طور تا به آن غایت مورد نظر برسد. فرض کنید یک آهن می‌خواهد به حرکت جوهری حرکت کند و به یک حیوان تبدیل بشود، شما ببیند این آهن و حدید چقدر صور غیر متناهی به خود می‌گیرد تااینکه تبدیل به حیوان بشود! تمام اینها حصول و کونی است که مترتب بر امکان استعدادی است، امکان استعدادی است که او را از مرتبه‌ای به مرتبۀ دیگر می‌رساند. اگر امکان استعدادی نداشته باشد در مرتبۀ خودش ساکت و ساکن و همین‌طور متوقف خواهند ماند.

تلمیذ: مگر هر چیزی امکان استعدادی تبدیل به چیز دیگر را دارد که آهن و بقر مثال می‌زنید؟!

استاد: بله، منتها در بعضی استعداد کمتر هست و بعضی‌ها شدیدتر است. مثلاً اوراق اشجار را درنظر بگیرید، امکان استعدادی نسبت به حیوان شدن در آنها خیلی قوی است، اما حدید امکان استعدادی‌اش خیلی ضعیف است پلاستیک امکان استعدادی‌اش تقریباً صفر است.

تلمیذ: حدید جزئی از اجزاء بسیار گم در وجود موجودات ناطق است.

استاد: فرق نمی‌کند بالأخره این [حدید] می‌خواهد به آن [حیوان] متبدل بشود. حالا نمی‌گویم که خصوص این [حدید]، این [آهن] به‌اضافۀ سایر مواد؛ اینکه آهن الآن بخواهد تبدیل به آن [حیوان] بشود، چقدر طول می‌کشد؟! فرض کنید بیست سال طول می‌کشد. ولی این اوراق اشجار بخواهد تبدیل به حیوان بشود دو روز طول می‌کشد که معلوم است استعداد در آن قوی‌تر است. حالا شما یک پلاستیک را فرض کنید در زمین می‌گذارید، سیصد سال طول می‌کشد تا یک پلاستیک تبدیل به خاک بشود خب معلوم است امکان استعدادی در آن خیلی کم است نسبت به آهنی که شما در زمین می‌گذارید و بعد از دو سال می‌بینید پوسیده و تبدیل به اجرام ارضی شده است. این از این نقطه‌نظر است که تهیؤ آن شیء خارج برای رسیدن به ماهیت دیگر، کم است یا زیاد است؟ در اوراق زیاد است و در آهن کم است، در این [پلاستیک] به حد صفر است؛ حالا نه‌اینکه بگوییم صفر ولی بالأخره حدش خیلی پایین است و از این مرتبه به مرتبۀ دیگر انحاء غیر متناهیه هست؛ أنحاء غیر متناهیة مِنَ الحصول ... انحاء غیر متناهیه از حصول و کون به‌خاطر استعدادهای غیر متناهی است که این ملحق می‌شود به یک قابل یعنی مادۀ خارج که از نظر انفعال غیر متناهی است و همین‌طور دائماً در حال انفعال است.