امکان استعدادی و نقش آن در فیض وجود

ینضمُّ إلى فاعلٍ غیرُ متناهی التأثیر فَیَستمرُ نزولُ البرکات و ینفتحُ بابُ الخیرات إلى غیرِ النهایة کما سَتطلع على کیفیِتِه و لو انحَصَرَ الإمکانُ فی القسمِ الأول لَغلَقَ بابُ الإفاضةِ و الإجادةِ و یبقىٰ فی کتمِ العدم عددٌ منَ الوجودِ لم یخرج إلى فضاءِ الکون أکثر ممّا وقعَ و هو مبرهنُ الاستحالةِ فیما بعد إن شاء الله تعالى.

این منضم می‌شود به فاعلی که تأثیر آن فاعل غیر متناهی است، همین‌طور علل برای تبدیل این صور به صور دیگر از جانب آن فیاض همین‌طور دوام دارد. نزول برکات به این نحو برای عالم خلق استمرار دارد و باب خیرات همین‌طور از ناحیۀ آن وجود فیاض به عالم خلق علیٰ الدوام وجود دارد. اگر امکان فقط منحصر در امکان اصلی و امکان ذاتی بود باب افاضه و باب اجادت و جودبخشی بسته می‌شد و یک تعداد از وجود که آنها موجودات مادی هستند در کتم عدم باقی می‌ماندند آنهایی که از فضاء کون هنوز خارج نشده بیشتر از آنچه را که واقع شده است بود؛ یعنی از آنچه که واقع شده، مقدار بیشتری هنوز باقی می‌ماند.

عدم وجود عالم تقرر ماهوی

تلمیذ: عالم تقرر ماهوی اعتبار است یا وجود خارجی است نمی‌شود که خارج نباشد

استاد: چطور اعتبار است؟!

تلمیذ: ما بین عالم خارج و عالم ذهن یک عالم دیگری لحاظ می‌کنیم و اسمش را تقرر ماهوی می‌گذاریم. مثلاً نفس‌الأمر می‌گوییم.

استاد: نه‌خیر. نفس‌الأمر به تقرر کاری ندارد، تقرر یک امر اعتباری است که این را اصالة الماهوی‌ها درآورده‌اند، خود ماهیتی که شما می‌گویید: اصالت دارد وجود خارجی که ندارد، وجود هم که یک امر اعتباری است پس ماهیات کجا هستند که وجود به آنها افاضه می‌شود؟! می‌گویند: در یک عالم نفس‌الأمر تقرر دارند! پس می‌گوییم که غیر از این عالم خارج شما باید عالم دیگری را تصور کنید که ماهیات را آنجا ریختید بعد خدا آن ماهیات را یکی‌یکی از آن عالم درمی‌آورد و در خارج می‌آورد. این را عالم تقرر می‌گویند یعنی غیر از وجود خارج یک عالم تقرر را هم برای ماهیات تصور کردند که این مطلب خیلی مطلب بی‌پایه‌ای است. آنچه را که ما داریم دو چیز است: وجود خارج است یا عالم ذهن است و غیر از این دو هیچ چیزی نداریم. اول وجود خارج که عبارت از علم عنائی حق است که همان علم حضوری نسبت به اشیاء است. دوم همان عالم ذهن است که آن عالم ذهن ارتباطی با خارج ندارد؛ عالم ذهن یا منطبق با خارج است یا منطبق با خارج نیست. ما تقرری نداریم.