مراتب تجرد و اشتداد وجودی در ممکنات

بسته بودن باب رشد و عدم کمال ملائکه مستلزم تعطیل در فیض پروردگار

بنابراین تمام آنچه را که در خارج وجود دارد تمام آنها از نقطه‌نظر تغییروتبدل صور یک مادۀ حاملۀ در خود دارند که آن مادۀ حامله قادر براى رسیدن به آن صورت است. پس الآن که آن صورت را ندارد حتى ملائکه و حتى مجردات هم تمام صور در آنها فعلیت ندارند، یعنى مقصود من این است که آیا عالم ارواح و عالم ملائکه و مجردات، فعلیتشان تام است؟! یعنى هیچ جنبۀ کمالى به آنها اضافه نمى‌شود؟! یعنى آن مقدارى که الآن جبرئیل علم دارد، آن علمش دیگر به همان مقدار است و هیچ چیز بر او اضافه نمى‌شود؟! خب اینکه تعطیل در فیض است! معنا این‌طور نیست! یااینکه فرض بکنید انسان یا حتى همین نفوس مکمَل مثل پیغمبر صلّی الله علیه و آله و سلّم که صادر اول است، آیا این صادر اول که پیغمبر است ـ از او بالاتر هم تصور مى‌شود؟! نه، ـ در مرتبۀ کمالى ساکت و راکد شده است؟! یعنى الآن به علم، قدرت، بهجت و صفات ذاتى پیغمبر اضافه نمى‌شود؟!

تلمیذ: در ناحیۀ پیغمبر مشکلى نداریم. در ناحیۀ بارى تعالى بحث را این‌طور مطرح می‌کنیم، مى‌گوییم که نمى‌خواهیم این اشتداد وجودى را به‌عنوان نقصی براى بارى تعالى بیان بکنیم بلکه مى‌خواهیم بگوییم که آیا اشتداد وجودى یا توسعه و گسترش وجود به‌عنوان یک صفت کمال نیست؟! موجودات که اصل وجود هستند، این صفت کمال را حائز هستند نه به‌عنوان نفس که تغییرى در بارى تعالى ایجاد بشود، اشتداد وجود یا گسترش وجودى در همان‌جا...

تعریف اشتداد یا گسترش وجودی

استاد: اشتداد وجودى یا گسترش وجودى یعنى چیزى را که ندارد بعد پیدا بکند. این معناى گسترش است دیگر! شما الآن یک دایره در اینجا مى‌کشید، فرض کنید قطر این دایره بیست سانتی‌متر است بعد یک دایرۀ دیگر مى‌کشید، الآن اشتداد وجودى آن چقدر است؟ الآن قطر بیست سانتی‌متر است، بعد یک دایره مى‌کشید که قطر این دایره نیم متر مى‌شود. الآن به نیم متر اشتداد پیدا کرد! آیا این نیم متر در آن بیست سانتی‌متر بود یا نبود؟! نبود! بعد یک دایره مى‌کشیم که قطر آن یک متر مى‌شود. بعد یک دایره مى‌کشیم که قطر آن پنج متر مى‌شود. تمام اینها مراتب اشتداد وجودى دایره است. البته مثال در اینجا فرق مى‌کند چون این دایره تبدیل به آن نمى‌شود بلکه آن یک دایرۀ جدیدى است حالا ما به این کارى نداریم ولى بالأخره مسئلۀ اشتداد وجودى یعنى واجد شدن چیزى که قبلاً نبوده است، معنای آن این است! آیا در وجود خدا یک هم‌چنین چیزى متصور است؟!