تفاوت امکان ذاتی و امکان استعدادی در فلسفه

آن‌وقت این امکان استعدادی که در هویات خارجیه مشاهده می‌شود به امکان ذاتی برمی‌گردد چون اگر این امکان ذاتی نبود که به سایر مقولات سرایت دهد چگونه خودش تبدیل به ماده می‌شود، اشکال ندارد ولی بالأخره در آن صعودی که به مبدأ دارد اولین مرتبه عبارت از افاضۀ آن مبدأ به صادر اول است که آن صادر اول معلول شود؛ معلول ممکن بالذات می‌شود. ممکن بالذات است یا واجب بالذات؟! دیگر نمی‌شود واجب بالذات بشود، ممکن بالذات می‌شود.

رابطۀ امکان ذاتی و تبدل صور در عالم کثرات

بنابراین تمام عالم کثرات که در آنها امکان استعدادی برای تبدل صور وجود دارد اتکائش به آن جنبۀ امکان ذاتی است که از آنجا نشئت گرفته است. این ماحصل کلام است.

بر این مسئله اشکال شده بنا بر نظریۀ حکماء اشراق که این را قبول ندارند و آن جهت امکان را در سلسلۀ عالم کثرت به‌حساب نمی‌آورند بلکه وجود را واحد بالشخص می‌دانند نسبت به این قضیه اشکال شده اما به‌نظر می‌رسد که اشکال وارد نیست.

[مرحوم آقا رضوان الله تعالی علیه] شب‌های پنج‌شنبه را مسجد سهله می‌رفتند؛ پیاده می‌رفتند و پیاده می‌آمدند. پنج‌شنبه و جمعه‌هایشان را برای تقریر و فلان می‌گذاشتند. می‌گفتند که این‌قدر وقت داشتیم آن‌قدر فراغت داشتیم آن‌قدر فارغ‌البال بودیم که ... واقعاً وقتی که ایشان اینها را می‌گفتند ما همین‌طوری فقط نگاه می‌کردیم و حسرت می‌خوردیم! هفت سال آنجا بودند، می‌گفتند: اصلاً از شدت خوشی و اینها اصلاً نمی‌فهمیدیم غم چیست! بااینکه از نظر معیشت چندان هم چیز نبودند. گاهی اوقات ـ و بلکه بیش از گاهی اوقات! ـ وضعشان در مضیقه بود و حتی گاهی برای من که کوچک بودم نمی‌توانستند شیر بخرند، پول نداشتند! ولی خب بعد از طهران برایشان می‌رسید ولی اینها هیچ‌کدام موجب [عدم] انبساط و سرور و شرح صدر نمی‌شود. آن فراغت و بی‌غمی و رسیدن به کار خود و برنامۀ خود و دنبال کردن یک هدف با اعتقاد؛ انسان از روی اعتقاد هدف مقدس خودش را دنبال بکند و این خب [عالی است] و خود نجف هم فی‌حدّنفسه چیزهای خودش را دارد؛ جاذبه‌های خودش را دارد! واقعاً نجف عجیب است!