تفاوت امکان ذاتی و امکان استعدادی

و بِالجُملةِ فَإطلاقُ الإمکانِ عَلَى المَعنیینِ بِضربٍ مِنَ الاشتراکِ الصَّناعی لِاقتضاءِ أحدهِما رُجحانَ أحدِ الجانبَینِ.¹

اطلاق امکان بر هردو معنا به یک قسم از اشتراک صناعی است که در اینجا آمده است. چرا در اینجا اشتراک صناعی می‌گوییم؟ البته ایشان که در اینجا می‌گویند اشتراک صناعی، هنوز نظر خودشان را نگفتند. اشتراک صناعی یعنی اشتراک لفظی در اینجا، و اشتراک معنوی نیست! ایشان می‌گویند که چرا در اینجا مجبور هستیم به اینکه بگوییم: بین آن امکان ذاتی و این امکان استعدادی اشتراک صناعی است نه‌اینکه اشتراک معنوی است؟ یعنی ایشان در اینجا فعلاً به‌دنبال این هستند که بین امکان استعدادی و کیفیت استعدادی اتحاد برقرار کنند البته بعد چیز می‌کنند ...

تلمیذ: الآن درصدد افتراق هستند یا اتحاد هستند؟

استاد: نه، الآن اتحاد است و الآن می‌خواهد بگوید که این یکی است. وقتی که این یکی هست بنابراین آن امکان به ماهیت می‌خورد و این به وجود خارجی می‌خورد. اگر بخواهند قائل به اشتراک معنوی بشوند باید این امتیازات را به وجود بدهند و آن امکان را به جنبۀ عدمی بدهند تااینکه بین امکان استعدادی و امکان ذاتی در آنجا اشتراک برقرار بشود. چون در اینجا هیچ ارتباطی بین همدیگر ندارند.

تلمیذ: در بیانی که از ابتدای بحث تا به حالا فرمودید این چند بحث فقط افتراقات است؟!

استاد: بله، دارم افتراقات را می‌گویم.

تلمیذ: بیان افتراق است نه اتحاد؟

استاد: بله، اینها می‌گویند که جدا است. نه، صحبت من راجع به این بود که می‌خواهند بین امکان استعدادی و کیفیت استعدادی اتحاد برقرار کنند.

لِاقتضاءِ أحدهِما رُجحانَ أحدِ الجانبَینِ ... چون یکی از اینها اقتضاء می‌کند که یک طرف بر طرف دیگری ترجیح دارد ولی در امکان ذاتی این‌طور نیست. در امکان ذاتی تساوی الطرفین علیٰ‌کلّ‌حال است ولی در امکان استعدادی جنبۀ وجود بر جنبۀ عدم ترجیح دارد در وقتی که موضوع مستعد در بستر و ظرف مناسب قرار بگیرد و این اصلاً در مسئلۀ امکان ذاتی این‌طور نیست و هیچ‌کدام بر دیگری ترجیح ندارد.