تحلیل امکان ذاتی و امکان استعدادی

ما می‌گوییم اسم شکل‌گیری وجود ماهیت است پس ماهیت یک امر معریٰ از وجود نیست! همین کیفیت خارجی وجود خودش نوعٌ مِن الوجود و نحوٌ مِن الوجود است و این‌هم هست. این وجودی که الآن در خارج هست می‌توانست به شکل دیگر باشد، الآن به این شکل است. در وجود بودنش حرف نیست بلکه در کیفیت خارجی بودنش حرف است! این کیفیت خارجی که الآن می‌بینید، این کمی را که می‌بینید، این کیفی را که می‌بینید و این خصوصیت ذاتی را که می‌بینید که از بقیه جدا شده است، آیا این‌هم تخیل است یا این‌هم تحقق خارجی است؟! تخیل که نمی‌تواند باشد، تحقق خارجی است. آیا این تحقق خارجی تحقق بالاِستقلال است یا تحقق تبعی است؟! این تحقق تبعی می‌شود. پس دیگر در اینجا اشکالی نیست بر اینکه شما ماهیت را وجود تبعی بگیرید. وجود تبعی در ضمن وجود است و در ضمن وجود، این کیفیت در خارج محقق است و این با وجود مجازی که حکم عدم بر او می‌شود خیلی تفاوت دارد!

فرق وجود مجازی و وجود ظلی

تلمیذ: ... نزاع، نزاع لفظی باشد یعنی همین‌که می‌فرمایید که ایشان قائل به وجود ظلی نیست بلکه قائل به وجود مجازی هستند، وجود مجازی را هم چیزی غیر از وجود ظلی و تبعی معنا نمی‌کنیم.

استاد: نه‌خیر، ما در وجود مجازی فقط صرف اعتبار است مثل ریاست، ریاست وجود خارجی دارد؟! ریاست چیست؟ به ما نشان بدهید! ولی ما در وجود اعراض، وجود عرض را می‌بینیم. الآن این کتاب اصل وجودش همان قرطاسیت و قطنیت و شجریت است ولی بالأخره این کتاب دارای کم است یا نیست؟! خب این کم جدای از کتاب قابل تصور نیست قبول داریم ولی آیا با وجود کتاب هم که وجود تبعی است قابل مشاهده نیست؟! این لونی که الآن می‌بینید، این بیاضیت الآن بر این قرطاس عارض شده است، آیا می‌شود این بیاض بدون قرطاس در خارج محقق باشد که وجودش وجود استقلالی است؟! نمی‌شود. ولی وجود تبعی هم ندارد؟ بوده است. اما حالا فرض کنیم که بعضی از وجودات را که صرف انتزاع است، آن را درنظر می‌گیریم. فرض کنید انتساب و ملکیت، الآن این کتاب منتسب به یک شخص خاص است، این در خارج نیست بلکه اعتبار معتبر است که این را به این نسبت می‌دهد و به او نسبت نمی‌دهد! این اعتبار معتبر است. این را وجود اعتباری و مجازی می‌گویند اما نفس اعراضی که بر خود کتاب است مانند کمیت و کیفیت و وضع، شما که الآن به‌طور مربع نشسته‌اید و الآن متربع هستید، کیفیت نشستن شما یک امر مجازی است؟ اگر ‌طور دیگری بنشینید هیچ تفاوتی ندارد؟! خب فرق می‌کند. اینکه الآن شما در اینجا به این کیفیت نشسته‌اید، الآن یک وجود است و من هم الآن می‌بینم.