زیادت وجود بر ماهیت در فلسفه اسلامی

پس مباینتی که در اینجا هست، این افتراق در زیادۀ دو امر مباین نیست و همین‌طور ایشان می‌فرمایند که زیادۀ دو امر ملاصق هم نیست مانند زیاده عرض بر معروض، عرض در اینجا عارض بر معروض است و دو امر مباین نیستند یعنی قیام و قوام عرض به وجود موضوع است؛ باید موضوع قبلاً تحقق خارجی داشته باشد تا بعد این عرض عارض شود، اول باید قرطاس موجود باشد بعد بیاض عارض باشد، این قرطاس موجود است سواد عارض می‌شود، این قرطاس موجود است کم بر او عارض می‌شود، کیف می‌آید بر او عارض می‌شود، اینها وجودش نیاز به وجود مسبوق موضوع دارد و اگر وجود این ماهیت قبلاً محقق بود و ماهیت قبلاً موجود بود همین اشکال دوباره در اینجا عود می‌کند. بنابراین این دو قسم در واقع دیگر منتفی می‌شود.

عقلی بودن زیادت وجود بر ماهیت

قسم ثالث در اینجا می‌ماند که آن قسم ثالث این است که زیادت موجود بر ماهیت زیادت تصوری و ذهنی است نه‌اینکه زیادت خارجی و عینی است یعنی ذهن در مقام تأمل و تعمل، موجود را به ماهیت و به وجود تجزیه‌و‌تحلیل می‌کند بعد وجود را بر او حمل می‌کند پس این زیادت وجود بر ماهیت در مقام ذهن هست و عقل این کار را انجام می‌دهد اما شما در خارج یک شیء موجود را دو قسمت کنید و بگویید که نصف کمترش ماهیت است و ما دو ثلث دیگرش را به حساب وجود می‌گذاریم، این مسئله معنایی ندارد.

این مطلبی است که مرحوم آخوند بیان کردند البته مطالب دیگری هست منتها من نمی‌خواهم دیگر وارد دقت شوم إن‌شاءالله جلسۀ بعد نسبت به مسائل دیگری که در اینجا هست یک دقت دیگری می‌کنیم. حالا یک بحث اجمالی می‌کنیم. مطالبی را که قوم در این زمینه بیان کردند و استدلال‌هایی که کردند استدلال‌های خوبی است. یکی از آن استدلال‌ها این است که مسئله مسئلۀ افاده حمل است. می‌فرمایند که حمل وجود بر ماهیت مفید است؛ شما می‌گویید که زید موجود است، در اینجا قبل از اینکه شما وجود را بر زید حمل کنید بگویید که «زیدٌ»، این زیدٌ برای شما نامفهوم است! مفهوم دارد منتها غیر مفید است یعنی وقتی که متکلم بگوید: «زیدٌ» ولی خبری برای این زید نیاورد، مخاطب در مقام انتظار باقی می‌ماند بالأخره زیدٌ مات، زیدٌ موجودٌ، زیدٌ عالمٌ، زیدٌ بخیلٌ، زیدٌ فقیرٌ، زیدٌ غنیٌ، شما می‌توانید هزار محمول برای این زید بیاورید ولی وقتی این قضیۀ ما مفید شد که شما موجود را بر این حمل کنید، زید موجود است. پس در حمل این افادۀ حمل موجب می‌شود که بین مفهوم وجود با مفهوم زید تفاوت باشد. حالا اگر شما این زیدٌ را مکرر کنید و بگویید: زیدٌ، زیدٌ، نتیجه‌ای حاصل نمی‌شود! سه مرتبه بگویید: زیدٌ زیدٌ زیدٌ! دوباره مسئله یکی است. تسبیح دست بگیرید و چهار مرتبه بگویید: زیدٌ زیدٌ زیدٌ زیدٌ، چطور؟! بالأخره مرد؟! گرسنه شد؟! خوابید؟! بیدار شد؟! راه رفت؟! چه‌کار کرد؟! صد مرتبه با تکرار زیدٌ افاده‌ای در معنا حاصل نمی‌شود مگر اینکه شما برای او محمول بیاورید پس این دلیل است بر اینکه این زیادت وجود بر این، وجود با ماهیت به‌حسب مفهوم تفاوت دارد.