ماهیت و کیفیت ارتباط وجود ذهنی با وجود خارجی

فرض کنید این دیوار که درمقابل ما هست، اگر پنجاه نفر هم پشت این دیوار باشند آیا می‌توانیم بگوییم که پشت دیوار پنجاه نفر هستند؟! نه، ما هیچ نوع ارتباط و تعلقی نداریم. اینکه الآن در اینجا تعلق ایجاد شده است، این تعلق چه امری را در خارج به‌وجود آورده است؟! آیا مانند فخر رازی صرفاً یک مسئلۀ اضافه است که می‌گوید: یک شیئی یک اضافه‌ای با شیئی جدای از خود و منحاز از خود پیدا کرده است، با رفتن از او آن‌هم ازبین می‌رود! نه با رفتن از او ازبین نمی‌رود، وقتی که از اینجا بلند شد و رفت باز ما در نفس خودمان او را می‌بینیم و می‌گوییم که زید آمد و در اینجا نشست. می‌گویند: کجا نشست؟! نشست، ما در اینجا می‌بینیم. می‌گوییم که آقا الآن صورتش پیش من هست و الآن از نشستن او عکس‌برداری کرده‌ام و تصویر کردم و الآن در ذهنم تصویر است. می‌گویند: خب اینکه الآن اینجا نیست. [می‌گویم که] خب نباشد، تصویر او هست. می‌گویند: تصویر او باشد، چه ارتباطی با او دارد؟! می‌گویم: نه، دراین‌صورت هم در عالم نفس با صورت خارجی او الفت و عقد اخوت بستم. این صورتی که الآن در من هست ولو اینکه زید بلند شده و بیرون رفته است، عیب ندارد بیرون برود ولی با وجود خارجی او عقد اخوت بستم و یکی شدم. این وحدت در حقیقت بین صورت ذهنی و صورت خارجی انجام می‌شود. پس وجود ذهنی با وجود خارجی یک وجود است و دو نحوۀ از ظهور است مانند ظهورات مختلفه که بنا به قول آن حکماء و متألهین موجب اختلاف در آن وحدت شخصیۀ وجود نمی‌شود.

تلمیذ: ذهن به‌خاطر تجردی که دارد دیگر نباید برای اطلاع هیچ چیز حاجب یا مانع او باشد.

استاد: بحث در مقدار تجرد است. بله، اگر تجرد ذهن تام باشد حاجب ندارد ولی اگر تجردش تام نباشد به مقدار تجردش سعۀ وجودی پیدا می‌کند.