کیفیت تحقق صور علمیه در نفس انسان

پس برای چیست؟! این‌همه ادعیه‌ای که ما از ائمه علیهم‌السّلام یا از رسول خدا صلّی الله علیه و آله و سلّم داریم که هیچ شائبۀ وجود برای ما باقی نگذار و در مسئلۀ فناء ذاتی ـ البته ادعیه خیلی زیاد است ـ این ادعیه مورد استفاده قرار می‌گیرد به‌خاطر همین است که این برای این است که آن مسئلۀ إنیّت که آن مسئلۀ بُعد و مرتبۀ نزول آن حقیقت وجود است آن به‌واسطۀ کمالات و به‌واسطۀ تجرد به مرتبۀ تجرد تام می‌رسد و از آن حد خارج می‌شود؛ یعنی خود آن شخص شاعِر به این نکته می‌شود. پس اشکالی ندارد که نسبت به مسئلۀ فناء ذاتی إنیّت برداشته بشود و دیگر در اینجا مسئله إقرارُهم بِالعجزِ و التقصیر و اینها نیست.

بله! این مطلبی را که مرحوم آخوند می‌فرمایند، در مرتبۀ بقاء آن مرتبه ظاهر می‌شود چون در مرتبۀ بقاء نفس با همان حدود محدود خودش می‌آید و وقتی که عارف در مرتبۀ بقاء نگاه می‌کند و هرچه بخواهد سعه داشته باشد و به هر مقدار که دارای وسعت باشد باز در اینجا وقتی به علم و قدرت لا یتناهیٰ نگاه می‌کند می‌بیند درمقابل او هیچ است و این نه حرف هر عارفی است بلکه حرف امام علیه‌السّلام هم همین‌طور است و حرف رسول خدا صلّی الله علیه و آله و سلّم هم همین‌طور است؛ اینها هم وقتی که خودشان را در مرتبۀ بقاء می‌بینند و آن ذات لا یتناهیٰ را می‌بینند به عجز و تقصیر اعتراف دارند و تمام این ادعیه و اینها همه برای مرتبۀ بقاء است نه در مرتبۀ فناء. پس إنیّت قابل ارتقاع است و آن مطالب عرفاء در اینجا با مطالب اینها تفاوت دارد.

فالحقُ کما ذَهبنا إلیه وفاقاً لِلمُحققینِ مِن أهلِ الله هو أن‌َّ الماهیات کلَّها وجوداتٌ خاصةٌ و بِقدرِ ظهور نورِ الوجود بِکمالاتِهِ تظهرُ تلکَ الماهیات و لوازمها تارةً فی الذهنِ و أخرى فی الخارجِ.