کیفیت تحقق صور علمیه در نفس انسان

تمام ماهیات وجودات مخصوص هستند و به قدر ظهور نور وجود به کمالاتش این ماهیات و لوازم ماهیات ظاهر می‌شود ـ یا مثلاً بگوییم که این ماهیات ـ یک مرتبه در ذهن و مرتبۀ دیگر در خارج ظاهر می‌شود. آن نور وجود به هر مقدار کمالاتی که دارد، به آن مقدار این ماهیات ظاهر می‌شوند؛ از نقطه‌نظر مراتب بُعد و از نقطه‌نظر مراتب تجرد، عدم تجرد، سعه، ضیق، شدت و ضعف بسته به آن نور وجود، آن علوم هم برای انسان حاصل می‌شود و تعینات خارجی هم پیدا می‌شود. آن‌هم همین‌طور است؛ هم در ذهن و هم در خارج.

و قوةُ ذلکَ الظهور و ضعفُه بِحسبِ القُربِ مِنَ الحقِ الأولِّ و البُعد عنه.

قوّت این ظهور و ضعف این ظهور برحسب قرب از حق اوّل است و بُعد از او است یعنی آن مرتبه‌ای که این نور وجود می‌خواهد در آن مرتبه خودآرایی کند در آن مرتبه به‌واسطۀ قرب از حق و بُعد از حق آن نور وجود مقید‌ و مضیق به همان رتبۀ خودش می‌شود.

و قلةِ الوسائطِ و کثرتِها و صِفاء الاستعداد و کَدَرِه فَیظهر لِلبعضِ جمیعِ الکمالات اللازمة لِلوجودِ بِما هو وجودٌ و لِلبعضِ دونَ ذلکَ.

ماده وسائط زیاد دارد تا آن بالا اما عوالم دیگر وسائط کمتری دارند و آن استعداد برای تلقی این معارف از استعدادش کافی باشد صاف باشد یااینکه کدورت داشته باشد. در بعضی افراد یا بعضی از ماهیات جمیع کمالاتی که لازمۀ برای وجود است بِما هو وجودٌ ظاهر می‌شود؛ هرچه که وجود دارای اوصاف و دارای لوازم کمالی خودش هست برای بعضی مثل رسول خدا صلّی الله علیه و آله و سلّم تمام اینها ظاهر می‌شود و برای بعضی پایین‌تر از این [است].

انتقاش صور به دو طریق در نفس

و صور تلکَ الماهیات فی أذهانِنا هی ظلالاتُ‌ تلکَ الصورِ الوجودیةِ الفائضةِ مِنَ الحقِ على سبیلِ الإبداعِ الأولى الحاصلةِ فینا بِطریقِ الانعکاسِ مِنَ المبادی العالیةِ أو بِظهورِ نورِ الوجود فینا بِقدَرِ نصیبنا مِن تلکَ الحَضرة.