مبانی و دیدگاه‌های موجودیت اشیاء

و جمهورُ المتکلمین على أنَّ الوجودَ عرضٌ قائمٌ بِالماهیةِ فی الواجبِ و الممکنِ جمیعاً قیامَ الأعراض.

جمهور متکلمین قائل هستند که وجود عرضی است که در واجب و ممکن قائم به ماهیت است. همان‌طوری‌که سایر اعراض قائم به معروض خود هستند، وجود هم قائم به آنهاست. پس تا ماهیت نباشد نمی‌توانید بگویید: هست، ماهیت باید تقرر داشته باشد و خود را نشان بدهد. واقعاً انسان خنده‌اش می‌گیرد که چطور یک چنین مسائلی مطرح می‌شود!

تلمیذ: شاید اینها افرادی هستند که کارشان تحقیق و تعقل در مسائل است و می‌خواهند بگویند شاید مسئله ...

استاد: بله، آن است که خدمتتان عرض کردیم [درست است] ولی اینها این مطالب را نمی‌فهمند! صدرالمتألهین یک هم‌چنین مسئله‌ای را در کتاب‌هایش ندارد حالا ابوالحسن اشعری کجا می‌تواند این مطالب را بفهمد، بسیار مستبعد است! البته یک گمان و حدسی راجع به این مسائل هست اما اینکه دقیقاً به مطلب رسیده باشند و حدود و ثغور مسئله را دریافته و موانع را برطرف کرده باشند [بسیار بعید است]!

تلمیذ: [جرقه‌ای] در ذهنشان زده است.

استاد: بله. إن‌شاءالله در جلسۀ بعد در تتمۀ مسئله عرض می‌کنم.

تلمیذ: ایشان قائل به اصالت ماهیت هستند؟

استاد: بله قائل به اصالت ماهیت هستند.

و المشهورُ مِن مذهبِ الحکماءِ المشاءین أنَّه کذلک فی الممکناتِ و فی الواجبِ عین ذاته.

مشهور مذهب حکماء مشائین این است که در ممکنات وجود عارض می‌شود اما در واجب عین ذات خود اوست و تفاوتی ندارد.

و توجیهُ مذهبِهم کما سبقَ أنَّ وجودَ الممکنِ زائدٌ على ماهیتِهِ ذهناً بِمعنى کونِ المفهومِ مِن أحدِهما غیر المفهوم مِن الآخر ذهناً و نفسُ ذاتِه حقیقة و عیناً.

توجیه مذهب حکماء همان‌طور‌ی‌که قبلاً گذشته است این است که وجود ممکن در ذهن زائد بر ماهیت است، نه در خارج! بین ماهیت و وجود تفاوت ذهنی است، نه تفاوت خارجی! مفهوم یکی از اینها با مفهوم دیگری در ذهن تفاوت دارد! آنچه که از ماهیت می‌فهمید با آنچه که از وجود می‌فهمید در ذهن دوتا است! ولی حقیقتاً و عیناً نفس ذات آن وجود است، در ذهن تفاوت دارد و اختلاف، اختلاف مفهومی است اما در عین و در حقیقت، عین ذات او است.