ملاک موجودیت و تحقق اعیان در هستی

نَعم مِصداقُ حَملهِ عَلى الواجبِ ذاتهُ بِذاتهِ و عَلى غَیرهِ ذاتهُ مِن حَیثُ هوَ مَجعولُ الغیر فالمحمولُ فی الجَمیعِ زائدٌ بِحسبِ الذِّهنِ و مَبدأ انتزاعِ المَحمول فی المُمکنِ ذاتهُ مِن حَیثیةٍ مُکتسبةٍ مِن الفاعِل

مصداق حمل وجود بر واجب، خود ذاتش است و این به ذاتش موجب مصداق است و بر غیر شیء ذات باری تعالی موجب مصداق وجود بر غیر می‌شود چون این مجعول غیر است و غیر را مجعول می‌کند. محمول چه در واجب چه در غیر واجب ـ ممکن ـ به‌حسب ذهن زائد است و مبدأ انتزاع محمول در ممکن، ذات آن ممکن است از آن ‌جهتی که از فاعل اکتساب می‌کند؛ یعنی ذات ممکن که آن ماهیت است چون ارتباط به فاعل و جاعل پیدا می‌کند مصحح حمل وجود است. ما به ماهیت تا وقتی که ارتباط نداشت موجود نمی‌گفتیم یعنی قائل به اصالة الماهیه این را می‌گوید! می‌گوید که تا وقتی که ماهیت ارتباط نداشت ما در عالم تقرر و عوالم دیگر که اسمش را نمی‌دانیم معلق ‌در هوا برای خودش می‌چرخید و هنوز ارتباطی با واجب الوجود نداشت. همین‌که ارتباط با واجب الوجود پیدا کرد ما یک چیزی فهمیدیم و اسم آن یک چیزی را که فهمیدیم وجود می‌گذاریم ولی وجود برای واجب الوجود است ـ ما در اینجا قائل به اصالة الماهیه هستیم یعنی اصالة الماهوی این را می‌گوید! ـ همین‌که ماهیت ارتباط با واجب الوجود پیدا کرد ما به این موجودٌ می‌گوییم اما نه‌اینکه موجودٌ بلکه بیخود و کشک می‌گوییم! وجود فقط برای واجب الوجود است؛ ما نگاه می‌کنیم یک چیزی احساس می‌کنیم می‌گوییم که حالا به این چه بگوییم؟! شکر، پنیر، دوغ، آب یا گوشت بگوییم؟! می‌گوییم که حالا موجودٌ می‌گوییم و اسمش را وجود می‌گذاریم. این قائل به این مسئله است.

وَ فی الواجبِ ذاتهُ بِذاتهِ و إلى هذا المَذهب مالَ صاحبُ الإشراقِ کَما یَظهرُ مِن کَلامهِ و کُتبهِ.¹

[و در واجب الوجود خداوند، وجودش عین ذاتش است. و صاحب حکمت اشراق (سهروردی) نیز به این مذهب گرایش دارد، همان‌گونه که از سخنان و نوشته‌هایش آشکار است.]