ملاک موجودیت و تحقق اعیان در هستی

وَ خُلاصةُ ما ذَکر مِن احتجاجاتهِ مَعَ المَشاءین فی هذا البابِ أنَّهُ لَو وُجِدَ الوجودُ فَإمّا بِوجودٍ زائِدٍ فَیتسلسلُ أو بِوجودٍ هوَ نَفسهِ فَلا یَکونُ إطلاقُ الموجودِ عَلى الوجودِ و على سائرِ الأشیاءِ بِمعنًى واحِدٍ لِأنَّ مَعناهُ فی الوجودِ أنَّهُ الوجودُ و فی غَیرهِ أنَّهُ ذو الوجود.

خلاصه اینکه صاحب اشراق احتجاج و ادله‌ای که در این باب آوردند این است که ـ چون مشائین می‌گویند که وجود هم برای همه است برای واجب است منتها ممکن هم بالأخره موجود است و وجود برای آن‌هم هست. حالا شما بگو که متدلی به آن [واجب] است خب باشد در آن حرفی نداریم ـ اگر وجود در ممکن موجود بشود یا به وجود دیگری با این موجود می‌شود و نقل کلام در او می‌شود و تسلسل پیش می‌آید، یا به وجودی که خودش است که در این‌هم اشکال پیش می‌آید و تقدم شیء علی نفسه می‌شود.

بنابراین وقتی که نه آن و نه این شد، اطلاق موجود بر وجود و بر سایر اشیاء دیگر به یک معنای واحد نیست زیرا معنای موجود در وجود، وجود است و در غیرش، او دارای وجود است. پس پروردگار متعال وجود است و دیگری دارای وجود است. آن دارا و ذاتی که وجود صدق می‌کند آن ذات، ماهیت است و آن اصالت دارد و آن در ارتباط با آن مبدأ موجب می‌شود که وجود بر آن صدق بکند.

وَ أنَّهُ عَلى تَقدیرِ تَحققِ الوجودُ إمّا أن یَکونَ جوهراً فَلا یَقعُ صِفةً لِلأشیاءِ أو عَرضاً فَیتقومُ المَحلُّ دونه و التَّقومُ بدونِ الوجودِ مَحالٌ.¹

وقتی که وجود محقق باشد یااینکه این وجود جوهر است که دیگر نمی‌تواند صفت برای اشیاء واقع بشود! این اشکال دیگری است که ایشان کرده است. درحالی‌که وجود بالاتر از جوهر و اینها است. وجود جزو مقولات جوهر است البته وجود جزو مقولات نیست بلکه اعلیٰ از مقولات است چون جوهر و عرض داخل در ماهیات هستند و حدود و رسوم ماهیات را تشکیل می‌دهند و وجود بالاتر است یااینکه باید جوهر باشد پس جوهر که برای اشیاء صفت نمی‌شود. یا عرض باشد پس محل بدون این قوام به این پیدا می‌کند درحالی‌که تقوم بدون وجود محال است که یک شیئی بر یک شیء دیگر عارض بشود درحالی‌که او معدوم باشد، اینکه نمی‌شود.