ملاک موجودیت و تحقق اعیان در هستی

وَ أنَّهُ لَو وُجدَ الوجودُ لِلماهیةِ فَلهُ نِسبةٌ إلیها و لِلنسبةِ وجودٌ.

دلیل دیگری که صاحب اشراق آورده است ـ چهار دلیل آورده است ـ [این است که] اگر وجود برای ماهیت پیدا بشود یک نسبتی باید با ماهیت داشته باشد. آن نسبت هم باید موجود باشد و نمی‌شود نسبت بین موجود و ماهیت معدوم باشد. شما الآن فرزند پدرتان هستید. پدرتان به جای خود و شما هم به جای خود هستید. این نسبت بین شما که می‌گویید: زید ابنُ عمروٍ آیا این نسبت معدوم است یا موجود است؟! باید موجود باشد. پس خود موجودیت روی نسبت هم می‌آید. وقتی که نسبت موجود شد باز دوباره بین آن موجود و ماهیتِ این نسبت باید یک ارتباطی باشد و دیگر بگیرید و جلو بروید تا هرجا که جلو آمد بروید!

وَ لِوجودِ النِّسبةِ نِسبةٌ إلَى النِّسبةِ و یَتسلسلُ و أنَّهُ لَو وُجِدَ فَإمّا قَبلَ الماهیةِ فَیکونُ مُستقلاً دونَها لا صِفةَ لَها أو بَعدَها فَهیَ قَبلَ الوجودِ موجودةٌ أو مَعها فَهیَ موجودةٌ مَعهُ لا بِه.

دلیل آخر [این است که] اگر این وجود بخواهد موجود باشد یا باید قبل از ماهیت باشد پس باید این وجود دون ماهیت مستقل باشد نه‌اینکه برای ماهیت صفت باشد و اگر بعد از ماهیت باشد پس ماهیت باید قبل از وجود، موجود باشد و این‌هم محال است یا با همدیگر هردو باهم استارت بزنند هم وجود جلو بیاید و هم ماهیت جلو بیاید. بنابراین ماهیت با او موجود است نه‌اینکه ماهیت به وجود موجود است چون هردو می‌خواهند باهم استارت بزنند. هم وجود جلو می‌آید و هم از این‌طرف ماهیت جلو می‌آید بعد آنجا به همدیگر می‌چسبند! پس باید ماهیت قبل از آن موجود باشد. این اشکالاتی است که البته قبلاً هم مطرح شده است و جواب آن را هم داده‌اند و اصلاً دیگر قابل برای طرح نیست.

أللهمّ صلّ علی محمّد و آل محمّد