ملاک موجودیت و تحقق اعیان در هستی

کیفیت نظریۀ وحدت شخصی وجود

بنابراین آنچه که این ذوق المتألهین خواستند این مطلب را برسانند و بفهمانند این است که درقبال قول به تشکیک در وجود که آنها قائل به مراتب مستقله هستند درعین‌حال آن مراتب مستقله متصل به آن وجود است، آمدند بگویند که اصلاً در عالم خارج یک واحد و یک تشخص بیشتر نیست. در اینجا یک وجود هست و آن یک وجود یک تشخص دارد و آن یک تشخص اختصاص به ذات ‌‌‌الله دارد، اینها آمدند این را بگویند.

تعدد ظهورات در عین وحدت مظهر

پس این ممکنات و متکثرات و کثراتی که در خارج هست اینها چیست؟ گفته‌اند که تمام این کثرات، حرکات آن تشخص واحد و کیفیات متنوعۀ آن تشخص واحد است. الآن دستم را که در اینجا تکان می‌دهم با حرکت دست من تعدد أیدی به‌وجود نمی‌آید. دستم را به این حالت قرار بدهم، به آن حالت قرار بدهم، ببندم و باز کنم در اینجا ید، ید واحده است و اختلاف در ظهورات ید واحده است. در اینجا نمی‌گویند که فلانی یک دست دارد حالا دوتا دست شد، حالا سه‌تا دست شد حالا شش‌تا و هفت‌تا دست شد پس هزارتا دست دارد! یک حرکت، حرکت واحده است. اینها را که شما امتحان کردید! حرکت، حرکت واحده است منتها ظهورش فرق می‌کند. گاهی اوقات ظهورش این‌طوری است و گاهی اوقات ظهورش یک طور دیگر است و گاهی اوقات تفاوت پیدا می‌کند! اختلاف و تعدد در ظهور موجب تعدد در مُظهر نیست! مظهر واحد است و ظهور تفاوت می‌کند. بعضی‌ها آمدند از این تعبیر به این آورده‌اند.

بنابراین منافاتی ندارد به اینکه ما این ظهورات را هم وجود بنامیم. چه اشکال دارد بگوییم که این وجود است؟! شما که نمی‌توانید اطلاق عدم بر این بکنید. فاصل بین وجود و عدم هم که ندارید و نفی وجود می‌کنید پس در اینجا چه می‌ماند؟! چیزی نمی‌ماند! اشکال ندارد. وجود منحصر به ذات مبدأ اول است منتها آن ذات و مظهر مبدأ اول در بروزات و ظهورات خارجی، ظهورات متفاوتی دارد.