تبیین مسلک ذوق المتألهین در وحدت وجود

نشان از این مطلب دارد.

تلمیذ: همان مُثل افلاطونی می‌شود؟!

استاد: مثلاً یک کیف و تشبیهی به آن مطلب می‌شود.

فَمفهومُ الموجودِ أعمٌ مِن الوجودِ القائمِ بِذاتِه و مِنَ الأمورِ المُنتسبةِ إلیه نحواً مِنَ الانتسابِ.

مفهوم وجود در اینجا به چه چیز اطلاق می‌شود؟ اعم است از وجودی که قائم به ذات ـ وجود باری ـ است و از اموری که منتسب به آن وجود است یک کیفیت انتسابی که موجب تحقق خارجی است. نه‌خیر، یک نحوه از انتسابی است که آن جهت انتساب موجب نزول آن بزرگوار در اینجا است و آن می‌آید و در اینجا قدم می‌گذارد! این نحوۀ انتساب است که حقیقت عبارت از او است. اگر کسی بگوید که پس شما که به این موجودٌ می‌گویید، موجودٌ چه می‌شود؟! موجودٌ یعنی ذاتٌ ثَبتَ لَه الوجود شما ذات را در اینجا نفی کردید! می‌گوییم که به صرف ارتباط آن موجودٌ صدق می‌کند، همین‌قدر که آن ماهیت منتسب به او شد صدق موجودٌ کافی است ولو اینکه در خارج هم استقلالی نباشد. در خرمافروش وقتی که شما تامر می‌گویید، یعنی این شخص خرما شده است؟! فرض کنید که این قیافه هفتاد، هشتاد کیلوی او تبدیل به خرما شده است؟! نه‌خیر، این یک ارتباطی با خرما دارد، همین‌که روی سرش گذاشته است و می‌گوید: آی خرما! آی خرما! این تامر شد یا در حداد هم مسئله همین‌طور است، وقتی که انتساب به حدید دارد به او حداد می‌گویند نه‌اینکه او آهن است! آهن یک موجودی است.

لأنَّ صدقَ المشتقِ لا یُنافی قیامَ مبدإ الاشتقاقِ بِذاتِه الذی مرجِعُه عدمُ قیامِه بِالغیرِ.

صدق مشتق منافات ندارد که مبدأ اشتقاق ما قائم به ذات خودش باشد که مرجعش، عدم قیامش بالغیر است! این قائم بالغیر نیست اما روی پای خودش ایستاده است! تامر در اینجا قائم به ذات است یا قائم به آن خرما است؟ نه آقا! آن خرما باشد یا نباشد این شخص نفس خود را می‌کشد و کاری به او ندارد و قائم به ذات بوده است.