ماهیت و وجود در مبدعات و مجردات

امکان ذاتی؛ عروض وجود بر ماهیت

امکان ذاتی عبارت از عروض وجود بر ماهیت است. ماهیت یعنی حدود و قیود نفس الوجود. وقتی که شما نگاه به ماهیت جنس و فصل می‌کنید این جنس و فصل در خارج عبارت از حدود وجود است منتها حدود وجود در عالم ماده، آن‌هم ماهیتش حدود وجود در عالم خودش و در آن مرتبۀ خودش که عبارت از حدود وجودی است که او را از مرتبۀ دیگر ممتاز می‌کند. بنابراین خلط بین این دو مسئله؛ مسئلۀ عروض وجود بر ماهیت که لازمۀ امکان است و بین آن مرتبۀ عینیت ماهیت با وجود در مرتبۀ تشکیکی، موجب شده است که صاحب تلویحات قائل بشوند بر اینکه مسئلۀ ماهیت و امکان ماهیت با متکونات ـ یعنی قضیۀ مبدعات با قضیۀ متکونات ـ و با آن حوادثی که مشمول قاعدۀ کون و فساد است در اینجا اختلاف دارد. درحالی‌که طابق النَّعل بِالنَّعل یکی است؛ در اینجا عالم، عالم ترکیب است ولی در آنجا عالم ترکیب نیست و فقط این مقدار است اما اینکه وجود همان‌طوری‌که در اینجا عارض بر ماهیت می‌شود و به‌واسطۀ عروض بر ماهیت او را واجب بالغیر می‌کند، در آنجا هم وجود عارض بر ماهیت می‌شود و به‌واسطۀ عروض بر ماهیت آن را واجب بالغیر می‌کند. همان‌طوری‌که در اینجا ماهیتی قبل از وجود معنا ندارد و به‌واسطۀ عروض وجود بر ماهیت فرضی یعنی خود شکل‌گیری وجود ـ ما اسم آن را عروض وجود بر ماهیت می‌گذاریم ـ به‌واسطۀ عروض وجود بر این ماهیتِ فرضی که وجود خارجی ندارد، به‌واسطۀ اینکه این عروض، عروض در ذهن و در تصور هست اما در عالم خارج همان‌طوری‌که مرحوم آخوند فرمودند، نفس وجود و تشخص خارجی با خودش ماهیت می‌زاید و ماهیت را از خود متولد می‌کند، در آنجا هم همین‌طور است [یعنی] آن تشخصِ خارجی وجود به‌نحو معلولیت عبارت از تحقق ماهیت است پس جبرائیل ماهیت دارد همان‌طوری‌که عزرائیل هم ماهیت دارد. آن دوتا ماهیت دارند همان‌طوری‌که عالم ماده دارای ماهیت هست. بنابراین این جواب نمی‌تواند جواب تمامی باشد.