حقیقت وجود و کیفیت ظهور آن در عالم

چون اگر وجود نبود، هیچ چیزى نبود! نه در عقل چون وجود ذهنى در عقل است و نه در خارج بلکه وجود عین این اشیاء است! وجود همان است که در مراتب خودش تجلى مى‌کند و به صور و حقایق اشیاء ظهور پیدا مى‌کند و یا مراتب، فرق نمى‌کند. [اگر] در علم [ظهور پیدا کند یعنی] در وجود علمى و [اگر] در عین [ظهور پیدا کند] در وجود خارجى [است]، اگر در علم وجود پیدا کند به او ماهیت مى‌گویند. این ماهیت عبارت از وجود علمى اشیاء است اگر در اعیان خارجى [باشد] به او اعیان ثابته مى‌گویند. پس اعیان ثابته عبارت از وجود عینى اشیاء است و ماهیت عبارت از وجود علمى اشیاء است.

ما به این مطلب اشاره داشتیم. با سایر صفات وجودیه، این اعیان ثابته و ماهیات در عین وجود مستهلک و فانى هستند و اصلاً وجودى ندارند.

تمام اینها فناى در عین وجود دارند. در آیات شریفه داریم و مثل اینکه مرحوم آخوند هم در اینجا دارند؛ ﴿لِّمَنِ ٱلۡمُلۡكُ ٱلۡيَوۡمَ لِلَّهِ ٱلۡوَٰحِدِ ٱلۡقَهَّارِ﴾² در آن‌وقتى که صور دمیده می‌شود تمام تعینات گرفته مى‌شود و دیگر استقلالى نمى‌ماند! این منم منم‌ها! تو برو من مى‌آیم! ما هستیم! من آنم که رستم بود پهلوان! امثال این اِهن و تلپ‌هایى³ که در این دنیا به‌واسطۀ تخیلات، اوهام، نفهمى‌ها و جهالت‌هایمان [داشتیم ازبین می‌رود]. واقعاً چقدر این جهل بد است و چقدر علم خوب است! چقدر آن کسانى که عالم هستند راحت هستند و چقدر آن کسانى که جاهل هستند در گرفتارى، صعوبت، ضیق و حیات زنک به سر مى‌برند! اینها برای چیست؟! همه برای تخیلات است! آنهایى که علم دارند اعصاب و خیالشان راحت است! علم دارند و خودشان را راحت کردند و واقعیت را دریافته‌اند، دیگر مى‌خواهند غصۀ چه چیزی را بخورند؟! واقعیت را ادراک کرده‌اند. اما آنها که علم ندارند، بالا مى‌روند، پایین می‌آیند، سرشان را به سنگ مى‌زنند، به دیوار مى‌زنند و فلان مى‌کنند! بابا راحت شو، چه خبر است که این‌قدر دارى این‌طرف و آن‌طرف [سروصدا] مى‌کنى؟! چه خبر است؟! آدم باید راحت باشد، باید مسئله را واگذار کند، باید واقعیت و حقیقت را بیابد و باید هر چیزى را در خودش و در موقع مناسب خودش قرار بدهد!