مبانی فلسفی وجود ذهنی و جایگاه آن در هستی

قوی‌تر بودن وجود ذهنی نسبت به وجود خارجی

تلمیذ: آیا وجود ذهنی قوی‌تر از وجود خارجی است و اثر آن از وجود خارجی بیشتر است؟

استاد: ان‌شاءالله این بحث بعداً می‌آید، قطعاً وجود ذهنى اثر بیشتری دارد، درحالی‌که مردم خیال مى‌کنند که اثر وجود خارجى بیشتر است. امّا آن کسى که به شخصی نگاه مى‌کند و او را به دیوار مى‌چسباند، با همان ذهنش این کار را انجام داده است، او با همان نیّتش تصرّف کرده است، به‌خاطر شدّت وجود ذهنى است! البتّه وجود ذهنى خودش به‌تنهایى کار انجام نمى‌دهد بلکه با تصرّف نفس است که این کار را می‌کند یعنى نفس است که به او قدرت می‌دهد، ابن فارض در اینجا خیلی زیبا مى‌گوید:

می‌فرماید که اگر شما هوا و هوس را از نفس بگیرید، همین‌طور بالا مى‌رود تا بر همۀ قوا برترى پیدا مى‌کند. این نفس با توجّه به همان وجود ذهنى این کار را انجام مى‌دهد که عرفاء در عرفان نظرى از آن تعبیر به همّت عارف مى‌کنند: العارِفُ یَعمَلُ بِهِمَّتِهِ؛² با همّت یعنى با آن نیّت و اراده‌ و قصدی که انجام مى‌دهد.

محلّ بحث در مبحث وجود ذهنی مرحوم آخوند

تلمیذ: مرحوم آخوند خودشان قبول دارند که وجود ذهنى اثر بیشترى دارد، پس بنابر حرف خودشان که وجود ذهنی شدیدتر است و اثرش هم شدیدتر است، حالا چرا با اینکه اثر شدیدترى برای وجود ذهنى قائل هستند می‌گویند که مؤثّر در خارج وجود دیگری است؟

استاد: فعلاً بحث در این است که وجود ذهنى، آن اثر خارجى را ندارد یعنى الآن بحث ما در وجود ذهنى فقط نفسِ صورت است، آن صورتى که در ذهن مى‌آید. حالا یک وقتى این نفس مى‌آید روى این صورت کار مى‌کند، آنجا است که مسئلۀ وجود خارجى مطرح مى‌شود که عرض کردم.

تلمیذ: پس در حقیقت باید یک بحث دیگرى غیر از وجود ذهنى را هم مطرح کرد چون وجود ذهنی مرتبۀ ضعیفى از مراتب وجودِ نفسى است، درحالی‌که بحث در اینجا صرفاً دربارۀ صورت ذهنیّه است نه بحث وجود نفسى، پس ما باید بحث وجود نفسى را هم در اینجا مطرح بکنیم چون آثار مال مراتب عالیه نفس است و ربطی به وجود ذهنی ندارد.