مبانی وجود ذهنی و قدرت نفس بر ابداع صور

مقدّمۀ دوّم این است که خداوند تعالی نفس انسان را به گونه‌ای آفریده است که هم می‌تواند صُوَر اشیاء مجرّده را ایجاد کند و هم می‌تواند صُوَر اشیاء مادّى را ایجاد بکند، نفس هم می‌تواند اشیاء خارجى را صورت‌بردارى کند و هم اشیاء مجرّد را، من‌باب‌مثال شما محبّت یک فردى را نسبت به خودتان احساس مى‌کنید این محبّت صورت مادّى دارد یا مجرّد؟! یعنى وقتى نگاه به چشم بعضی مى‌کنید مى‌گویید ای آدم فلانِ فلان! معلوم است که چه قصد و نیّت سوئی راجع به ما دارى! این را از کجاى چشم مى‌فهمیم؟ درحالی‌که چشم فقط یک عنبیّه و قرنیه و زجاجیّه است! ولی انسان حالت این فرد را از چشم مى‌فهمد که این حالت غضب است یا حالت قهر است یا حالت بى اعتنایى است.

این چشم خیلى عجیب است، یکى از اسرار خلقت مسئلۀ چشم است. آثار جمال تو در دیدۀ هر مؤمن،¹ آدم از چشم، مراتب سلوکى یک فرد را تشخیص مى‌دهد که این تا چه حد راه رفته است ـ البتّه باید اهل خبره باشد ما که هیچ نمى‌فهمیم ـ و در چه مسائلى بوده است، در طول سلوک با چه مسائلى دست به گریبان بوده است، آیا سلوکش با مشقّت بوده است یا نه؟ تمام اینها از چشم پیدا است.

یک وقتى جایى بودیم، مرحوم علاّمه طباطبایى رضوان الله علیه هم بودند؛ شخصى بود از این افرادى که تا حدودى وارد بود، وقتى که از پیش ایشان بیرون آمدیم راجع به علاّمه خیلى چیزها گفت درحالتى‌که از علاّمه اطّلاعى نداشت، یعنى از خصوصیّات زندگى ایشان اطّلاعى نداشت. گفت که این و این و این مسائل راجع به ایشان اتّفاق افتاده است و من تمام اینها را از چشم ایشان خواندم، و راست هم مى‌گفت. یعنى مسئلۀ چشم یکى از اسرارى است که براى کسى این سِرّ، باز نشده است، حالا اخیراً امروزى‌ها با توجّه به تحقیقاتى که کرده‌اند به یک مقدارى یک در هزار به این مسائل پى‌برده‌اند.