ماهیت وجود ذهنی و قدرت خلاقیت نفس انسانی

کلام محی‌الدّین عربی دربارۀ مقام نفس

ایشان فرموده‌اند که این مسئله اى است که من از آن خبر دادم و کسى آن را ننوشته است، نه من و نه غیر من، مگر در این کتاب (که کتاب فصوص ایشان باشد.) این مسئلۀ بسیار نادرۀ دَهر است ـ مبادا از این غفلت بکنى! ـ

این مرتبه اى که براى شما حضور در این مرتبه با صُوَر باقى مى‌ماند، مَثَل کتابی است که خداوند درباره‌اش مى‌فرماید: ما در این کتاب هیچ چیزى را فروگذار نکرده‌ایم، (و تمام این مراتب وجودى در همان مرتبۀ عُلیا وجود دارد.) پس این کتاب، جامع آن چیزهایى که واقع شده است یا آن چیزهایی که واقع نشده است هست.

و متوجّه مطلب ما نمى‌شود مگر شخصى که در وجود خودش حقیقت قرآن را یافته باشد، پس کسى که تقوا دارد خداوند براى او فرقان قرار مى‌دهد. انتهى کلام ایشان.

و شکّی نیست در اینکه این کلام محیی‌الدین تأییدی عظیم مى‌کند آنچه را که به دنبالش هستیم و با اشتمالش بر فواید زیاد کمک‌کنندۀ قوی می‌باشد، که بعداً در مباحث نفس ان‌شاءالله تعالى بر تحقیق و تفصیلش آگاهی می‌یابی. پس آنچه را که ما به‌عنوان مقدّمه برای تو بیان کردیم را محکم بگیر تا در مباحث وجود ذهنی و اشکالاتی که بر آن وارد می‌شود تو را فایده برساند.»

تمام این مطالب براى این است که آن حقیقت علمیّه که موجب آثار است با وجود ذهنى تفاوت دارد، یعنى آن حقیقت، حقیقتى است قائم به نفس که موجب آثار خارجی است امّا وجود ذهنى فقط یک صورتی است که در نفس نقش مى‌بندد بدون اثر و آثارى از وجود خارجى.

اللهمّ صلّ علی محمّد و آل محمّد