ماهیت وجود ذهنی و قدرت خلاقیت نفس انسانی

تفاوت خلق‌کردن نفس با خَلق پروردگار

پس ذات نفس را مجرّد از وجود مادّى و مکان و آنچه که داراى جهت است قرار داده است (از تمام اینها مبرّا است و جهات مادّى را از نفس برداشته است.) و نفس را دارای قدرت و علم و اراده و حیات و سمع و بصر گردانید، (این خصوصیّات را در نفس قرار داده است.)

خصوصیّتى که در نفس است این است که اقتدار و مملکتى را خداوند براى نفس قرار داده است که شبیه به مملکت بارى و پروردگار است، (یعنی سلطنت و اشرافِ خداوند متعال نسبت به افرادى که رعایاى او هستند چطور است، نفس هم همین‌طور است.) هرچه را که بخواهد خلق مى‌کند و هرچه را که بخواهد اختیار مى‌کند (مگر اینکه یک فرق دارد؛) الاّ اینکه اگرچه نفس از سنخ ملکوت و مجرّدات و عالَم ملکوت و خَلق و ابداع و عالَم قدرت و معدن عظمت و برتری است، ولی این نفس هم از نظر وجود و هم از نظر قوام یعنی خصوصیّتى که قائم به ذاتش باشد ضعیف است؛ چون این نفس در مراتب نزول واقع است، داراى وسائطى بین خودش و بین پروردگارش است. و زیادى وسایط بین شیء و سرچشمۀ وجود، موجب سستى قوّت و ضعفِ وجود آن خواهد شد؛ پس به‌همین‌خاطر آنچه که بر نفس مترتّب مى‌شود و آن افعال و آثار خاصّی که از او پیدا مى‌شوند بسیار ضعیف‌الوجود هستند که همین صُوَر ذهنى باشند.

بلکه وجود آن چیزهایی که از این نفس بذاته پیدا مى‌شوند یعنی صدور پیدا مى‌کنند که عبارت از صُوَر عقلیّه و خیالیّه هستند، اظلال و اشباح هستند برای وجودات خارجیّه‌ای که از باری تعالی صادر می‌شوند، (یعنی اینها حکمِ ظلال و شَبَح را دارند و اصل نیستند براى وجودات خارجیّه‌ای که از بارى تعالى صادر مى‌شود.) اگرچه ماهیّت هم در وجود خارجى و هم در وجود نفسانى یکی است ولی وجود ذهنی، آثاری که بر وجود به‌حَسَبِ وجودِ ماهیّت در خارج مترتّب است را ندارد.»