ماهیت وجود ذهنی و قدرت خلاقیت نفس انسانی

توضیح محلّ بحث در وجود ذهنی

یعنی این وجود نفسانى و ذهنى حکم سایه را دارد، سایه‌اى که از خودش هیچ چیزى ندارد، حکم شَبَح را دارد. شبح تقریباً نمونه شیء است، دیدید می‌گویند که شَبَحش را دیدم! تازه عکسش را هم نمی‌گوید دیدم می‌گوید که شبحش را دیدم، چیزى که نمودار آن شىء خارجى است اشباح هستند، یعنى مى‌خواهند بگویند که از جنبۀ وجودى این‌قدر ضعیف است و نمى‌تواند با خارج مقابله بکند.

تلمیذ: این مطلب چطور درست است درحالی‌که شما فرمودید که وجود ذهنى از وجود خارجى قوی‌تر است و آثار شدیدتری دارد؟

استاد: ببینید فعلاً مرحوم آخوند در این صدد هستند که بین وجود ذهنى و بین آن علمی که قائم به نفس است افتراق قائل بشوند، مى‌گویند که ما دو وجود داریم؛ [یکى آنچه را که نفوس عالیه خلق می‌کند] و یکی آنچه را که نفس خلق کرده است و در ذهن ما على‌کلّ‌حال وجود پیدا کرده است، مثلاً شما یک دانه سیب را در نظر بگیرید، من‌باب‌مثال الآن یک سیب در اینجا هست، افرادى که در این مجلس هستیم ـ و همه حدّاقل از من بهتر هستید و داراى مراتب مختلفه‌اى از سیر و تجرّد و الحمدلله عرفان و همه چیز هستید ـ هرکدام از ما یک صورت ذهنیّه‌اى از این سیب را در ذهن مى‌آوریم که از نظر شکل و قیافه و حجم و مقدار آن صورت بین هیچ‌کدام از ما تفاوتى نیست، یعنى آن چیزى که ما از سیب ادارک مى‌کنیم را دیگرى هم همان را ادراک مى‌کند؛ مى‌گوییم این طرفش قرمز است و آن طرفش نارنجى است یا این طرفش زرد است و آن طرفش سفید است، شما هم همین را مى‌گویید، یکى نمى‌گوید که این طرفش سیاه است و آن طرفش قرمز است. یعنى به‌جاى سفید، سیاه را نمى‌گذارد مگر چشمش خراب باشد ولى اگر چشمش درست باشد همان صورتى را که ما از سیب برمى‌داریم تمام افراد این مجلس هم همان صورت را برمى‌دارند، پس این صورت در همۀ ما یکسان است، ما اسم این را وجود ذهنى مى‌گذاریم.