کیفیت خلق عارف و مسئله انعدام مخلوق

عدم معنای موجب شدن غفلت برای انعدام خَلق عارف

تلمیذ: اگر اینجا بحث سلسلۀ عِلَل باشد دیگر تمام عالَم در سلسلۀ عِلَل هستند یعنی این علّت براى آن مى‌شود و آن علّت براى دیگری مى‌شود پس منظور از این همّت چه چیزی است؟ اگر به این معنا است که در مسیر مشیّت الهى قرار مى‌گیرد که باز همۀ عالَم همین‌طور هستند، پس چه فرقى بین عارف و غیر عارف هست؟

استاد: شما که الآن این لیوان را از اینجا برمى‌دارید و در آنجا مى‌گذارید این کار با چه چیزی انجام می‌گیرد؟ بله، به مشیّت الهى است ولى بالأخره آیا مشیّت الهى با همّت شما انجام گرفته است یا نه، همین‌طور شما نگاه کردید یک‌دفعه آن‌طرف رفت؟

تلمیذ: منظورم این است که در این مسئله که محى‌الدّین مى‌فرمایند، عارف غفلت ندارد که این کار مشیّت الهى است ولى ما غفلت داریم!

استاد: مسئله به مشیّت الهى اصلاً کار ندارد، عارف مى‌داند آن کارى را که انجام مى‌دهد با مشیّت الهی است و چیزى از مشیّت الهى خارج نیست. همّت یعنى اراده، وقتى عارف مى‌خواهد یک عملى را انجام بدهد اراده می‌کند. این اراده‌اى که ما داریم چون ارادۀ ضعیف است مربوط به امور مادّیه است که اشیاء را در خارج محقّق مى‌کند ولی همّتى که عارف دارد فراتر از این قضیّه است.

ما در حرکات فیزیکى، کمّى و کیفى اشیاء ممکن است که دخل و تصرّف بکنیم ولى در جوهرۀ اشیاء نمى‌توانیم دَخل و تصرّف بکنیم، ما نمی‌توانیم در خَلق اشیاء، لباس وجود را به ماهیّت بپوشانیم مگر در وجود ذهنى، ولی عارف علاوه بر اینکه در خود کم، کیف، مکان و در اعراض اشیاء دَخل و تصرّف مى‌کند که همه این کار را مى‌کنند، اضافۀ بر این به ماهیّت اشیاء وجود خارجى مى‌بخشد که آن دیگر از عهدۀ ما برنمى‌آید.

حالا که به آن وجود خارجى بخشید، آیا غفلت در اینجا موجب انعدام مى‌شود؟ ما مى‌گوییم که نه، این هم داخل در تمام سلسلۀ عِلَل قرار مى‌گیرد، و چون سلسلۀ عِلَل به یک مجراى واحد نه به دو مجرا، همان‌طورى که سایر اشیاء را خلق مى‌کند این عین خارجى را توسّط عارف خلق کرده است بنابراین انعدام در آنها معنا ندارد.