اثبات وجود ذهنی از طریق انتزاع امر مشترک

وَ کَذا الحالُ فی حَقیقَةِ الحَیوانِ بِالقیاسِ إلى القُیودِ و الفُصولِ المُتَبایِنَةِ فَلا حاجَةَ إلى القَولِ بِوُجودِها فی نَحوٍ آخَرَ مِن الوُجودِ المُسَمّى بِالذِّهنِ؛¹

«پس اگر گفته شود که محقّقین از حکماء فرموده‌اند که اجناس، انواع و بالجمله تمام حقایق متاصّله و اصلیّه (مانند جنس، نوع، فصل و همین‌طور اعراض و مقولات) یک وجودی در اعیان دارند، امّا نه آن امور اعتبارى که به‌عنوان مقولات ثانیه در فلسفه یا در منطق مورد توجّه قرار مى‌گیرند.

(طبایع، وجود خارجى دارند، حقایق مانند جنس و فصل، وجود خارجی و در اعیان دارند، وجود کلّی طبیعی به وجود موضوع است؛ پس چطور مى‌شود که شما مى‌گویید: وجود جنس و فصل در عقل است، درحالی‌که حکماء مى‌گویند که وجود این‌ها وجودِ در اعیان خارجى است، چطور باید بین اینها را جمع کرد؟)

پس ایشان تصریح فرموده‌اند به اینکه معروضات مفهوم کلّى و نوع و جنس و فصل ـ (آن چیزهایى که این مفاهیم کلّى بر آنها عارض مى‌شوند) از حقایقى که معقول اوّلى هستند به‌قیاس با آن عوارضى که بر اینها عارض می‌شوند که نزد آنها به معقولات ثانیه تعبیر آورده مى‌شوند ـ در خارج موجود هستند.²

بیان لازمۀ کلام حکماء برای اشکال بر طریق سوّم اثبات وجود ذهنی

پس بنابر نظر اینها لازم مى‌آید که در عالَم وجود یک انسانیّت باشد که همان انسانیّت بعینه مقارن است با عوارضی که شخص زید و شخص عمرو و غیر این دو از اشخاص به آن عوارض قائم هستند. (ما ده‌تا انسانیّت که نداریم، به تعدّد زید و عمرو که ما انسانیّت نداریم بلکه ما یک انسانیّت داریم و همان یک انسانیّت هم در خارج است، بنابراین با زید و عمرو و بکر همان انسانیّت واحد تحقّق پیدا مى‌کند. پس وعاء اینها، وعاء خارج است و دلیلی نداریم که وعاء این‌ها، وعاء ذهن است. ما یک انسانیت داریم که هم در زید است، هم در عمرو و خالد و بکر است، با تمام تعیّنات متنافیه و با تمام مقارناتى که به‌واسطۀ آنها هرکدام با همدیگر متخالفه هستند.)³