تبیین شعور و هدفمندی طبایع در افعال طبیعی
پاسخ به شبهه فخر رازی درباره غایتمندی موجودات عالم
آیتالله سید محمدمحسن حسینی طهرانی در این جلسه به تبیین جایگاه علّت غایی در افعال موجودات میپردازند. بحث با این پرسش آغاز میشود که آیا طبایع و موجودات عالم، از جمادات و نباتات گرفته تا حیوانات، در افعال خود دارای شعور و هدف هستند یا خیر. استاد با نقد دیدگاه کسانی که این حرکات را صرفاً غریزی و فاقد ادراک میدانند، به بررسی اشکال فخر رازی بر حکما میپردازند که مدعی است جرمانی بودن موجودات با داشتن غایت و شعور ذهنی منافات دارد. در ادامه، با استناد به شواهد طبیعی و روایی، اثبات میشود که تمام موجودات عالم، از جمله گیاهان و حیوانات، دارای مرتبهای از شعور و ادراک هستند که آنها را به سمت غایات و اهدافشان هدایت میکند. این جلسه در نهایت با تأکید بر تفاوت نگاه اهل ظاهر و اهل باطن به قضایای هستی، بر این حقیقت تأکید میورزد که فهم و شعور موجودات، فراتر از ظواهر مادی است.
مرتب سازی:
تبیین شعور و هدفمندی طبایع در افعال طبیعی
7پدر ما بلند شد و آمد بیرون به پسرش گفت که این موقع رفتن هم دست از این حرفهایش برنمىدارد. گفت چه کار کنم فلانى؟! ما هر چه مىگوییم قبول نمیکند! بابا یک خورده فکر آن طرف را بکن، پرده را چهکار دارى؟ تو را دارند زیر خاک مىکنند با یک مشت آهک و گچ و سنگ، به پرده خانه چهکار دارى؟ این بهخاطر این است که هنوز در ظاهر است، هنوز به فکر این است که وقتی مىخواهد بمیرد بعد از او چه مىشود. بابا به فکر این باش که تو را کجا مىبرند، با چه از تو استقبال مىکنند؛ آیا با دسته گل و ریحان به پیشوازت میآیند یا با چیزهاى دیگر؟ برو به فکر آن باش، فکر پرده چه فکری است!
توضیح مدّ نظر قرار دادن هدف توسّط طبایع در افعالشان
تمام این طبایع در افاعیل خودشان اهدافى را مدّ نظر دارند؛ طبیعت شجر در کارى که انجام میدهد هدفی را مدّ نظر قرار میدهد ولی ما این هدف را نمىفهمیم. شجر براى رسیدن به آن اهداف در حال تکاپو و اجتهاد است، برای تولید اثمار و میوهها در حال اجتهاد است؛ خودش را آمادۀ براى ثمر مىکند، خودش را آمادۀ براى فصل تابستان مىکند، براى رسیدن به آب جهت ریشههای خودش را به آن سمت سوق مىدهد. این فقط بر اساس یک غریزه نیست بلکه بر اساس یک نحوه ادراک است و در حیوانات هم همینطور است.
آن نفوس فلکى که این جِرم را به حرکت در مىآورد بر اساس یک غایت، یک گردش و یک نوع برنامهریزى دارد این عمل را انجام مىدهد؛ چرا ماه بهجاى اینکه به این طرف میگردد نمىآید به آن طرف دیگر بچرخد، چرا ماه در سیر خودش یک نظام خاصّى را مورد نظر قرار داده است؟ مگر ما در دعاى حضرت سجّاد علیهالسّلام نداریم که حضرت درخطاب به ماه از او تعبیر به خلق مطیع مىکند: