تبیین شعور و هدفمندی طبایع در افعال طبیعی

«أیُّها الخَلقُ المُطیعُ»؛¹ ای خلقى که مطیع هستى و در مرتبۀ عبودیّت و اطاعت هستى. بین ماه و این لیوان آبى که در دست من است فرقى نیست، این‌طور نیست که او خَلقِ مطیع باشد و این نباشد. همۀ این‌ها در مقام اطاعت هستند؛ که در اینجا دیگر خیلى حرف‌ها هست و خودتان هم بهتر مى‌دانید، مرحوم آقا هم از این مطالب در صحبت‌هایشان داشتند.

آن دارویى که وارد بدن مى‌شود بر اساس شعور با آن مرض به مقابله و جهاد مى‌پردازد؛ اگر مأمور باشد انجام مى‌دهد ولی اگر مأمور نباشد انجام نمى‌دهد. مى‌گوییم دوا اثر نکرد و میکروب غلبه کرد؛ چرا دو اثر نکرد؟ چون مأمور نیست، میکروب مأمور است که غلبه بکند. آن سلّول خاطى که الآن دارد رشد مى‌کند و سایر سلّول‌ها را در معرض انهدام درمى‌آورد الآن مأمور است، و آن دارو و دوایى را که بر ضدّ این قرار داده‌اند و آن کورتنى را که بر علیه این الآن دارند استعمال مى‌کنند آن هم مأمور است، تا کدام یک از این دو بر دیگرى غلبه داشته باشد. به آن می‌گویند الآن تو در مقابل این آرام باش و بعد به دیگری می گویند که حالا تو آرام باش! به این مى‌گویند تا حالا از فعالیّتت کم کردى، حالا از این به بعد شروع به فعالیّت بکن. مى‌گوییم که این دارو یک هفته اثر کرد و آن دارو دو هفته اثر کرد؛ تمام این مسائل همه بر اساس یک غایاتى است که آن طبیعت‌ها، نفوس این اجرام، این سلّول‌ها، این داروها، این ویروس‌ها و این طبیعت مزاجى بدن، تمام اینها بر اساس آن غایات افاعیل خودشان را قرار مى‌دهند. این مطلبى است که حکماء فرموده‌اند.

اشکالى که فخر رازى مى‌کند این است که مى‌گوید: این‌ها داراى شعور نیستند، و وقتى داراى شعور نبودند وجود ذهنى ندارند. وجود آنها و غایتى که آنها دارند انجام مى‌دهند هم که در ما نیست، پس مسئله وجود ذهنى از بین مى‌رود. درخود آنها نیست چون آنها شعور ندارند، و در ما نیست به‌خاطر اینکه آن غایتى است که الآن او دارد دنبالش مى‌رود پس در ما نمى‌تواند تحقّق داشته باشد.