بررسی اشکالات وجود ذهنی و تبیین مراتب ادراکی

استاد: از کجا معلوم است که وجود ذهنى ندارد؟! وجود ذهنی او را ما ادراک نمى‌کنیم. او هم وجود ذهنى دارد منتها وجود ذهنی مطابق با خودش دارد، یعنى همان جنبۀ بساطت و جنبۀ نور است. دیده‌اید که گاهى اوقات بچّه مى‌خندد، گاهى اوقات گریه مى‌کند؛ این به‌خاطر این است که بالأخره یک صُوَرى را مشاهده مى‌کند! عرفاء و بزرگان هم نسبت به این مسئله مطالبى را بیان مى‌کنند، روایت هم داریم. پس آنها خودشان صُوَر ذهنى و وجود ذهنى دارند البتّه وجود ذهنى بدون دخالت نفسِ متعلّقۀ به محسوسات دارند و اتّفاقاً آن خیلى لطیف‌تر، دقیق‌تر و عمیق‌تر است.

حکایاتی در اثبات وجود ذهنی برای اطفال

حکایاتى هم راجع به این مسئله داریم، مثل آن قضیّه‌اى که به امیرالمؤمنین علیه‌السّلام عرض کردند که یک بچّه‌اى است که دارد از دنیا می‌رود، گفتند که یک بچّه‌اى در کنارش بگذارید؛ مدّتى بینشان صحبت ردّ و بدل می شد، بعد حضرت فرمودند: این مى‌گوید من نمى‌خواهم در این دنیا بمانم، آن یکی مى‌گوید: بمان و به تکامل برس!¹ اینها دیگر یک مسائل واقعی است. بله، از نقطۀنظر تعلّق به محسوسات و قابلیّت براى ادراک صُوَر محسوسۀ خارجى هرچه بزرگتر بشود سِعِۀ او بیشتر مى‌شود و ادراکاتش قوى‌تر مى‌شود.

اتّفاقاً مانند همین مسئله براى خود ما هم اتّفاق افتاد که مرحوم آقا در کتابشان راجع به فوت برادر ما آسیّد محمّدجواد نوشته‌اند.² البتّه این مطلبی را که می‌خواهم بگویم ننوشته بودند ولى یادم است بعد من از مرحوم آقا این را سؤال کردم که مطلبى را که شما گفتید چه بوده است؟ یادم است، آن موقع من شش سالم بود تازه به این منزل آمده بودیم، یادم هست که داشتند این را غسل مى‌دادند. یک نفر که الآن هم حیات دارد متکفّل غسل بود با ظاهراً آشیخ صدرالدین حائری که الآن در شیراز هستند، اینها غسل مى‌دادند. چون مرحوم حاج هادى به مرحوم آقا گفته بود که شما نباید دست بزنید.