تبیین جایگاه فصول جواهر در مقولات

آثار خارجی برای تخیّلات و توهّمات دلیل برای اثبات وجود ذهنی

مطلب دیگرى را که ایشان به‌عنوان دلیل برای اثبات وجود ذهنی مى‌آورند این است که مى‌فرمایند: ما می‌بینیم بر تخیّلات و توهّماتی که جنبۀ خارجى ندارند آثار خارجى بار مى‌شود و این‌ها برای انسان یک مسائل خارجى را به‌وجود مى‌آورند؛ مثلاً یک مسئله در ذهن شما مى‌آید یک‌دفعه رنگتان مى‌پرد، یا من‌باب‌مثال ترس براى انسان عارض مى‌شود یا یک قضیّه‌اى در ذهن مى‌آید، رنگ انسان بر افروخته مى‌شود. این آثارى که به‌وجود مى‌آید به‌واسطۀ تخیّلات است درحالتى‌که این تخیّلات وجودِ خارجى ندارند، فقط خاطره‌اى است که در ذهن آمده است پس چرا باید رنگ شما تغییر بکند؟ من‌باب‌مثال چرا تا شما ترشى را در نظر می‌آورید دهان شما آب می‌افتد درحالتى‌که در خارج اصلاً ترشى وجود ندارد یعنی نه لیموترش وجود دارد و نه چیز دیگری؟ این به‌خاطر این است که نفس این تصوّر موجب تحریک اعصاب است، یعنی اعصاب بزاق به این کیفیّت تحریک مى‌شوند. درحالى‌که آثار عینى خارجى بر این مترتّب نیست ولى آثار ذهنى که آن آثار در خارج به یک نحوى بروز و ظهور پیدا مى‌کنند در ذهن مترتّب است و یک مطالبى هم راجع به این مطلب ایشان در آنجا مى‌فرمایند.

متن مرحوم آخوند در ادامه اشکال بر رجل همدانی

و قَد نَصَّ الشَیخُ فی سایِرِ کُتُبِهِ: أنَّ الإنسانیَّةَ الموجودَةَ کَثیرَةٌ بِالعَدَدِ و لَیسَت ذاتًا واحِدَةً و کذلِکَ الحیوانیَّةُ؛ لا کَثرَةً یَکونُ بِاعتِبارِ إضافاتٍ مُختَلِفَةٍ بل ذاتُ الإنسانیَّةِ المُقارِنَةِ لِخَواصِّ زیدٍ هیَ غَیرُ ذاتِ الإنسانیَّةِ المُقارِنَةِ لِخَواصِّ عَمروٍ، فَهُما إنسانیَّتانِ؛ إنسانیَّةٌ قارَنَت خَواصَّ زیدٍ و إنسانیَّةٌ قارَنَت خَواصَّ عَمروٍ، لا غَیریَّةً بِاعتِبارِ المُقارِنَةِ حتّى یَکونَ حیوانیَّةٌ واحِدَةٌ تُقارِنُ المُتَقابِلاتٍ مِن الفُصولِ.

فَإن قُلتَ: کما أنَّ الموجودَ الخارِجیَّ مُشَخَّصٌ لا یَقبَلُ الاشتِراکَ کذلِکَ الموجودُ الذِهنیُّ مُشَخَّصٌ لا یَقبَلُ الاشتراکَ و لا یَنطَبِقُ على کَثیرینَ و المُنطَبَقُ على کَثیرینَ إنّما هوَ الماهیَّةُ مِن حَیثُ هیَ‌هیَ، و هیَ مَوجودَةٌ فی الخارِجِ أیضًا فَلا یَتِمُّ الدَلیلُ.