تبیین ربط حادث و قدیم در حکمت مشاء

ثُمَّ لَیتَ شِعری إذا کانَ المَعلومُ موجوداً مُجرداً عَنِ المادةِ قائماً بِذاتهِ و النفسُ أیضاً کَذلکَ فَما مَعنىٰ کونهِ فیها. و ما المُرجِّحُ فی کونِ أحِدِهما ظَرفاً و الآخرُ مَظروفا.¹

وقتى که معلوم، موجودى باشد که مجرد از ماده و قائم به ذات باشد نفس هم که مجرد از ماده و قائم به ذات است پس دیگر مجرد که در مجرد نمى‌رود باباجان! بله، ماده در ماده مى‌رود ـ رفقا می‌دانند! ـ اما مجرد در مجرد نمى‌رود. مجرد جنبۀ ظرفیت ندارد تااینکه یک مجردى بیاید داخلش برود اما مسئله در ماده و جسمانیات این‌طور است و فرق مى‌کند. وقتى که یک موجودى مجرد از ماده است نفس هم که این‌طور است پس دیگر ظرفیت نفس براى این امر مجرد چه معنایی پیدا مى‌کند؟! چه کسى گفته است که اصلاً نفس باید ظرف باشد و آن یکى مظروف باشد؟! ما آن را عکس مى‌کنیم و مى‌گوییم که نفس آن داخل مى‌رود! به‌جاى اینکه آن صورت بیاید در نفس برود، نفس بلند مى‌شود آن داخل مى‌رود و مى‌گوید که حالا مى‌خواهیم جایمان را عوض کنیم. چه کسى به چه کسى است آقا؟! دو دوتا هشت‌تا! اینها هم همین را مى‌گویند، صور می‌گویند که حالا که شیر تو شیر شده و همه‌چیز عوض شده است ما صور هم جایمان را با نفس عوض مى‌کنیم! سر جایمان مى‌ایستیم نفس بیاید داخل ما برود! تا حالا که این حرف‌ها نبود، مسئله این‌طور بود خب حالا می‌خواهیم این‌طور عوض کنیم.

و الظَّرفیةُ بَینَ شیئین مَعَ مُباینةِ أحدِهما عَنِ الآخرِ فی الوجودِ إنَّما یَتصورُ فی المَقادیرِ و الأجرامِ. نَعَم مَنِ استَنارَ قَلبهُ بِنورِ اللهِ و ذاقَ شیئاً مِن علومِ المَلکوتیین یُمکنهُ أن یَذهبَ إلى ما ذَهَبنا إلیهِ حَسبما لوحناکَ إلیهِ فی صدرِ المَبحث أنَّ النَّفسَ بِالقیاسِ إلى مُدرکاتِها الخیالیةِ و الحِسیةِ أشبَه بِالفاعلِ المُبدعِ مِنها بِالمحلِ القابِل و بِهِ یَندفعُ کَثیرٌ مِنَ الإشکالاتِ الواردةِ عَلَى الوجودِ الذِّهنی.