تبیین حقیقت وجود ذهنی و جایگاه آن در نفس

همان‌طور که دوربین عکاسى هم همین کارها را انجام مى‌دهد؛ آن‌هم همان خصوصیت را حذف مى‌کند. بنابراین این صورتى را که یک دوربین برمى‌دارد آن‌هم همین کار را انجام مى‌دهد؛ آن‌هم مى‌آید جرمیت را حذف مى‌کند، تعلق را حذف مى‌کند، جنبۀ عروض و عرضیت را حذف مى‌کند و فقط یک صورتى را در خودش قرار مى‌دهد. همین کار را هم نفس مى‌کند و اسمش را علم حصولى مى‌گذاریم. همین‌که در نفس آمد و با نفس متحد شد نفس نسبت به او عالم مى‌شود و حضور این صورت را در خود که تشکل پیدا کرده است احساس مى‌کند، این علم حضورى مى‌شود.

توأم بودن علم حضورى با علم حصولى

پس علم حضورى همیشه با علم حصولى توأم است و علم حضورى که از آن، این وحدت ناشى مى‌شود که نفس همیشه این صورت را همراه با خود در عین اینکه از خارج گرفته ولى احساس نمى‌کند که این از خارج آمده است بلکه بین خودش و بین آن مسئله‌اى که در خارج هست و صورت خارجى، وحدت مى‌بیند که همان عبارت از نظر به وجود خود است و با نظر به وجود خود این صورت را ادراک مى‌کند. روى این جهت دیگر مسئله مشخص مى‌شود.

تعریف وجود ذهنى بنا بر مبناى مرحوم آخوند

بنا بر مبناى مرحوم آخوند آنچه که به او وجود ذهنى گفته مى‌شود عبارت از آن حقیقتى است که به عبارت ما معلوم بالذات است و چسبیده به نفس است و نفس به‌عنوان علت آن را صادر مى‌کند و در خود نگه مى‌دارد و اینکه در خود نگه مى‌دارد یعنى با آن یکى مى‌شود نه‌اینکه در خود نگه دارد؛ نفس صورت می‌شود و صورت نفس مى‌شود نه‌اینکه این صورت در نفس بیاید مثل این کمد عکاس‌خانه که هر عکسى را که مى‌گیرند در آن کمد مى‌گذارند و این مجموعى از عکوس مى‌شود بلکه این نفس خود همان صورت و خود همان‌ شکل مى‌شود؛ یعنى ما چیزى جداى از صورت نمى‌بینیم. آیا شده شما وقتى که به یک چیزى توجه بکنید در ذهنتان این باشد که من غیر از این هستم و الآن این با من هیچ ارتباطى ندارد؟! نه، کأنَّ تمام وجود خود را این صورت خارجى مى‌بینید و صورت وجود خارجى را صورت خود مى‌بینید و هیچ نوع انفکاکى بین خود و بین صورت احساس نمى‌کنید در عین اینکه مى‌دانید قبلاً این صورت براى شما نبوده است. این مسئله همان مسئلۀ وجود علم حضوری است که در خیلى از موارد بعداً به ‌نظر مى‌آید و به چشم مى‌خورد.