تبیین حقیقت علم و وجود ذهنی

فلسفۀ روزه گرفتن

همین نزدیک شدن و مراقبه و ریاضتی که بزرگان دستور می‌دهند و همین تجنب از تعلقات موجب می‌شود که این نفس آمادۀ برای پذیرش بشود. چرا می‌گویند که در ماه رمضان روزه بگیرید؟ برای اینکه نفس برای ادراک آمادگی پیدا کند. باید به نفس گرسنگی داد و باید مجاهده کرد و باید او را از آنچه که موجب بُعد است دور نگه داشت. این نفس وقتی که آماده می‌شود آن‌وقت آن صور عقلانیه در نفس ظهور پیدا می‌کند.

این همان کلام مرحوم صدرالمتألهین است! بنابراین نفس نسبت به ادراک صور عقلانیه و عالم عقول، مظهر است یعنی خود را در اقتران آن عالم قرار می‌دهد تا بتواند از آن عالم بر او تشعشع پیدا بکند.

علیت نفس نسبت به ادراک صور حسیه و برزخیه

اما نفس نسبت به صور حسیه چه ظاهریه یا صور برزخیه که عالم مثال است، جنبۀ علیت دارد. نفس بر وزان خارج و همین‌طور نسبت به برزخ در خود معلول جعل و وضع می‌کند البته نسبت به مثال متصل اما نسبت به مثال منفصل باز نفس به‌واسطۀ ترقی در آن جنبۀ برزخی و در مثال نوری، خود را با حقایق عالم منفصل که مسئلۀ جدای از نفس است آشنا می‌کند و از آن مثال منفصل و عالم مثال که عبارت از علت برای حقایق عالم ماده و عالم جسم است با خبر می‌شود. این کار، کار نفس است.

مفهوم مثل افلاطونیه

بعد مرحوم آخوند در اینجا مثالی می‌زنند و مطلبی را نقل می‌کنند که اشاره به مثل افلاطونیه است که چون بحثش در اینجا نیست ما در اینجا متعرض نمی‌شویم. ایشان می‌فرمایند که البته ازجمله صور عقلیه عبارت از آن رب‌النوع متأصل انواع حقایق خارجی است که این رب‌النوع عبارت از همان صورت نوعیه است که آن صورت نوعیه موجب تحقق اعیان خارجی نوع و ماهیتِ مشخص است. برای انسان یک رب‌النوع که همان عبارت از مثل افلاطونیه است تصور کردند. برای همۀ انواع حیوان هم همین‌طور. البته روایاتی هم داریم بر این مضمون که برای هر نوع در عالم یک حقیقتی است که آن حقیقت نسبت به اشخاص و نسبت به اصنافی که در تحت آن حقیقت و آن نوع هستند جنبۀ علّی دارد.² ما می‌توانیم با بعضی از تصحیح‌ها و توجیه‌ها همان مرتبۀ نازلۀ اسماء و صفات کلیۀ الهیه که می‌خواهد به مرتبۀ بروز و ظهور در تعینات خارجی برسد، آن مرتبۀ اسم کلی را که نازل شده از آن وجودی است که این اعیان خارجی و این اشیاء خارجی را خلق می‌کند، ما اسم آن را مثل افلاطونیه بگذاریم. نه‌اینکه یک انسان خارجی باشد یعنی آن حقیقت متنازله‌ای که چکیدۀ مظهریت اسماء و صفات کلیه است که به‌صورت انسان خارجی درمی‌آید و هرکدام از نفوس را از مرتبۀ علم ربوبی به مرتبۀ عین حضوری و عین شهادت می‌رساند. اسم این واسطه را مثل افلاطونیه می‌گذاریم. این بحثی است که بعداً هم می‌آید و نیازی به گفتن ندارد.