حقیقت علم و کیفیت تحقق آن در ذهن

کما مرَّ بیانُه فَکَما أنَّ الموجودَ فی نَفسِه مِنَ المحسوساتِ و المعقولاتِ إنَّما هی وجوداتٌ مادیةٌ أو مجردةٌ و لها ماهیاتٌ متحدةٌ معها موجودةٌ بِوجودِها بِالعرضِ فَکذا الموجودُ الرابطیُّ أی المعلومُ لِلقوَى الإدراکیةِ و المشهودُ لها و الحاضرُ لَدَیها إنَّما هی الوجوداتُ الحسیةُ أو العقلیةُ.

همان‌طوری‌که موجود فی نفسه ـ در مقابل فی غیره ـ وجود استقلالی از محسوسات و معقولات، اینها وجودات مادی یا مجرد هستند؛ مادی برای محسوسات و مجرد برای معقولات، و اینها ماهیاتی دارند که با اینها متحد است و هر وجود یک ماهیتی دارد. به‌طورکلی هر شیئی که در خارج تشخص پیدا می‌کند باید ماهیت داشته باشد. موجودةٌ بِوجودِها بِالعرضِ ... این ماهیات موجودند به وجود این وجودات مادیه ـ محسوسات و معقولات ـ بالعرض. ضمیر «ها» به وجودات مادی برمی‌گردد یعنی موجودیت ماهیت موجودیت ذاتی نیست بلکه عرضی است؛ می‌گویند: الموجودیةُ لِلوجود و لِلماهیةِ بالعرض!

فَکذا الموجودُ الرابطیُّ ... موجود رابطی که وجود او فی‌نفسه عین وجود آن فی غیره است. این وجود رابطی [یعنی] آنچه را که برای قوای ادراکیۀ ما معلوم می‌شود و برای این مشهود هست و نزد قوای ادراکیه حاضر می‌شود اینها وجودات حسیه یا عقلیه هستند. اینها وجودات حسیه هستند در‌صورتی‌که صورت، صورت حسیه باشد...

تلمیذ: و «لها» ضمیری است که وجودات مادی و مجرده باید روی آن بیاید؟! و لها ماهیاتٌ متحدةٌ معها.

استاد: بله، برای وجودات مادیه و مجرده ماهیات متحده ...

تلمیذ: «وجودها» به وجودات ماده چرا تنها تعلق دارد بالعرض؟

استاد: نه دیگر این هم همان است فرق نمی‌کند.

تلمیذ: هیچ فرق نمی‌کند وجودات مادی است؟

استاد: نه نه، وجودات به همین وجودات مادی یا مجرده یعنی به این دوتا بله، منظورم وجودات بود؛ منظورم مضاف بود نه مضافٌ‌الیه‌.

أما الحسیاتُ فَبِاستینافِ وُجودِها عن النَّفسِ الإنسانیةِ و مُثولِها بَین یدیها فی غیرِ هذا العالمِ بِواسطةِ مظهر لَها کالجلیدیة و المرآة و الخیال و غیرها مِن غیر حلولِها فیه.¹

اما حسیات را نفس چطور ادراک می‌کند؟ این یک وجود دیگری را استیناف و تجدید می‌کند و این استیناف ناشی از نفس انسانیت می‌شود و درقبال آن وجود خارجی، یک استیناف وجودی می‌کند. نفس می‌گوید: ما هم درست می‌کنیم! خدا درست کرده ما هم بلد هستیم درست کنیم! ما هم در ذهنمان وجود درست می‌کنیم! آن وجود چیست؟ مثل اینکه ما در ذهنمان درقبال خدای خارجی خدا درست می‌کنیم! درست می‌کنیم دیگر!