تبیین کیفیت حمل و اندراج مفاهیم در مقولات

بَل هو مَعنى بَسیط مجرد بِحیثِ إذا وُجدَ فی الخارجِ یَترتبُ عَلیهِ آثارُ الکَمیةِ لِذاتهِ مِثلُ ذلک الحاصلِ مِن مَفهومِ الإنسانِ هو مَعنى الحیوانِ الناطقِ مُجملاً لٰکن لَیسَ حیواناً یَترتَّبُ عَلیهِ آثارُ الحیوانیةِ مِنَ الأبعادِ بِالفعلِ و التحیزِ و النموِّ و الحسِّ و الحرکةِ فی الذهنِ بَل یَتضمنٌ لِمعنَى الحیوان المجردَ عَنِ العملِ المعزول عنِ الآثارِ و الأفعالِ و کذا حالُ الناطق.

بلکه این یک معنای بسیطی است که این سطح در ذهن آمده و مجرد است و اگر در خارج بیاید آثار مترتب می‌شود.

ایشان اینجا به اصطلاح فرمودند که معنای حیوان ناطق به‌طور اجمال در ذهن می‌آید ولی این دیگر حیوان نیست. آنکه در ذهن ما هست مفهوم است نه‌اینکه حیوان است و بع بع کند. نه!! ـ من این بع بع را برای حیوان ناطق گفتم؟! شاید همین هم هست! یَترتَّبُ عَلیهِ آثارُ الحیوانیةِ ... آثار حیوانیت در آن مترتب باشد. آخر به هرجا نگاه می‌کنیم از عقل خبری نمی‌بینیم!! از آن‌طرف هم در حیوانیت شکی نیست! حیوان هستند منتها از نطق نمی‌فهمیم! بالأخره باید یک فصل ممیزی در اینجا بگذاریم!!

تلمید: خدا پدرتان را رحمت کند که می‌گویید: بع بع، [چیز دیگر نمی‌گویید]!

استاد: حالا بالأخره به هر مقدار که حسن‌ظن دارید!!

مِنَ الأبعادِ بِالفعلِ و التحیزِ و النموِّ ... از ابعاد بالفعل و تحیز، نمو، حس و حرکت اینها در ذهن نیست بلکه برای معنای حیوان متضمن است و آثار و افعال ندارد و [حال ناطق این‌گونه است].

أللهم صل علی محمد و آل محمد