تبیین کیفیت حمل و اندراج مفاهیم در مقولات

تلمیذ: آثار دارد منتها آثار خارجی ندارد و آثارش را هم تصور می‌کنیم. انسان را بما هو إنسان تصور می‌کنیم و جای آن در ذهن هست اما تصورش در ذهن باز در ضمن یک مصداقی است یعنی اینکه می‌توانیم یک انسانی را تصور کنیم، وقتی که می‌گوییم: انسان، در ذهن در تحت یک مصداقی متصور بشود مثل زیدی، عمروی، بکری خب آن برای ما لون دارد یعنی مفهوم آن آثار را باز در ذهن داریم.

استاد: نه، ببینید همان‌طوری‌که قبلاً عرض کردم اگر بخواهید هر طبیعت نوعیه را تصور کنید آن طبیعت نوعیه قطعاً مبهم خواهد بود چون آن طبیعت و آنچه را که در خارج تحقق پیدا می‌کند آن جزئیاتی است که مربوط به آن مصداق جزئی است. انسان‌ها در خارج متفاوت هستند؛ بعضی‌ها سفید‌پوست، بعضی‌ها زردپوست، بعضی‌ها سیاه‌پوست، بعضی‌ها قرمز، سبز، سرخ و بنفش هستنند خلاصه همه نوع انسانی در خارج داریم. آیا ممکن است یک انسان در خارج باشد و در عین اینکه سفیدپوست است درعین‌حال هم سیاه‌پوست باشد؟! این امکان ندارد. یا انسانی که در خارج دو متر قدش است درعین‌حال یک متر و نیم باشد؟! امکان ندارد! یا انسانی که در خارج هست در عین ‌اینکه وزنش هشتاد کیلو است درعین‌حال پنجاه کیلو باشد؟! امکان ندارد. پس این مقارنات و خصوصیات خارجی با تک‌تک افراد است و امکان ندارد [این‌گونه نباشد]. یااینکه فرض کنید افراد از نقطه‌نظر خصوصیات نفسی متفاوت هستند، یک انسان بخیل است، یک انسان جواد است، یک انسان کندذهن است، یک انسان حدّت ذهن دارد، یک انسان استعداد دارد و یکی ندارد. خلاصه هر شخصی برای خودش خصوصیات مختص به خودش را دارد و با این خصوصیات مِصداقٌ لِلانسانِ الکُلی پیدا می‌شود.

ادراک طبایع کلیه به‌صورت ابهام، نه به‌صورت تشخص

حالا اگر یک انسانی را کلی تصور کنید که همۀ این خصوصیات را دربربگیرد، آیا آن انسان می‌شود یک انسان مشخص باشد؟! نمی‌شود باشد! آن باید کلی باشد. لذا ادراک طبایع کلیه قطعاً باید به‌صورت ابهام باشد، نه به‌صورت تشخص.