تبیین کیفیت حمل و اندراج مفاهیم در مقولات

بنابراین اولین چیزی که بخواهد یک شیئی داخل در تحت مقوله‌ای باشد این است که خود آن مقوله در تعریف این آورده بشود. اگر خط بخواهد داخل در تحت مقولۀ کم باشد باید کم را در تعریف خط بیاورید. اگر انسان بخواهد داخل در تحت مقولۀ جوهر باشد، باید جوهر را در تعریف انسان بیاورید؛ الإنسانُ جوهرٌ حساسٌ نامٍ مُتحرکٌ بِالإرادةِ ناطقٌ پس جوهر باید در تعریف انسان آورده بشود. پس این اصل مفهومی می‌شود.

کَما یُقالُ السَّطحُ کَمٌ مُتصلٌ قارٌ مُنقسمٌ فی جَهتین فقط فإنَّهُ اُعتُبرَ فیهِ هذهِ المَفهوماتُ اعتبارَ أجزاءَ الحدِّ فی الحدِ و ثانیهُما أن یَترتبَ عَلیهِ أثرُه.¹

مُنقسمٌ فی جَهتین ... فقط جهت بالا است. این مفهومات در این سطح اخذ شده است، اعتبار اجزاء حد در آن محدود، در آنچه که اندازه‌گیری شده است.

مسئلۀ دوم اینکه اثر آن مقوله بر آن موجود مترتب باشد یعنی وقتی که آن جوهر را در تعریف انسان می‌آورید باید اثر جوهر را هم در انسان مشاهده کنید والاّ اگر همین‌طور یک انسان تخیلی را بگویید که جوهرٌ اما اثر آن جوهر را نداشته باشد این داخل در تحت این مقوله نیست. اگر شما به سطح بگویید که السطحُ جوهرٌ چرا خلاف است؟ چون آثار جوهریت بر سطح مترتب نمی‌شود. جوهر عبارت از موضوعی است که إذا وُجدَ فی الخارجِ وُجدَ لا فی موضوعٍ. درحالی‌که وقتی سطح بخواهد در خارج پیدا شود قبلاً باید موضوعش باشد. می‌گویند: ثَبتِ العرشِ ثُمَّ انقش؛ اول باید عرش را درست کنید بعد بیایید به آن نقش و نگار ببندید! تا کتاب نباشد سطح بر آن مترتب نمی‌شود و تا کتاب نباشد لون بر این صفحات مترتب نمی‌شود. بنابراین اثر جوهر که إذا وُجدَ فی الخارجِ وُجدَ لا فی موضوعٍ در اینجا وجود ندارد.

أن یَترتبَ عَلیهِ أثرُه بِأن یَکونَ بِاعتبارِ کَمیّتِهِ قابلاً لِلانقسامِ و المساوات و بِاعتبارِ اتصالهِ ذا أجزاءٍ مَفروضةٍ مُشترکةٍ فی الحدودِ و بِاعتبارِ قرارِهِ ذا أجزاءٍ مجتمعةٍ فی الوجودِ.²