ماهیت وجود ذهنی و کیفیت تحقق آن در نفس

وَ قَد أقَمنا نحنُ البرهانَ عَلى امتناعِ انتقالِ أنحاءِ الوجوداتِ و التشخصاتِ مِن موطِنٍ إلى موطنٍ و ناهیکَ مِن ذلک تعریفُ العلمِ بِالصورةِ الحاصلةِ عَن الشی‌ءِ.¹

ما اقامۀ برهان کردیم بر اینکه انحاء وجودات و تشخصات از یک موطن به موطن دیگر قابل انتقال نیستند. هر شیئی در هر موطنی یک نحوۀ از وجود دارد و نمی‌شود جای اینها از یک جا به جای دیگر عوض بشود. بقرِ امروز با بقرِ فردا دوتا بقر است و اینها نمی‌توانند جایشان را عوض کنند. آن بقر در سن صغریت که گوساله بود، بقر نبود. الآن بقر است و گوساله نیست. جایشان را نمی‌توانند عوض کنند. تشخصات نمی‌توانند از یک موطنی به موطن دیگر بروند چون تشخص عبارت از تحقق یک وجود با شرایط و قرائن مختصّ به آن وجود در آن موقعیت است.

وقتی که یک وجود الآن تحقق پیدا می‌کند، تحقق این وجود در فردا و پس‌فردا مختلف است و جای اینها نمی‌شود عوض بشود. نمی‌شود روز شنبه تبدیل به یکشنبه بشود. شنبه به جای خود، یکشنبه هم به‌ جای خود. همین‌طور کیفیت نحوۀ وجود که وجود مادی و وجود مجرد است، جایشان عوض نمی‌شود؛ وجود مادی، وجود مادی و خارجی است. وجود مجرد نفسی و ذهنی، وجود مجرد ذهنی و نفسی است اما با حفظ ماده بودنش. آن باعث انفجار هسته‌ای می‌شود و مغز انسان متلاشی می‌شود. اگر یک گاو بخواهد در این [مغز انسان] تشریف بیاورد!!

ثبوت وجودات در ذهن

تلمیذ: این مفهوم چرا معدوم نمی‌شود؟ بااینکه خود مصداق خارجی هم ممکن است نباشد ولی در ذهن می‌ماند یعنی ما دائم وجودات را می‌گیریم...

استاد: و در ذهن می‌ماند. لازمۀ تجرد همین است. اولاً طبق برهان فلسفی که حالا هنوز در اینجا نیامده؛ هر چیزی که وجود پیدا می‌کند ـ چه وجود مادی و چه خارجی ـ دیگر معدوم نمی‌شود. یعنی الآن این وجود شما با این موقعیت و با این وضعیت و در شب چهارشنبه شب هفدهم رجب سال 1423 هجری قمری در غرفۀ مدرسۀ فیضیه در ساعت یک ربع به هشت، هیچ‌وقت در عالم معدوم نمی‌شود! این به جای خودش هست، وجود یک دقیقۀ [قبل] شما هم به جای خودش است و وجودی که بعد می‌آید هم به جای خودش است. بله! ما چون مادی هستیم و به‌واسطۀ زمان باید به حقایق و جریانات اطراف خود برسیم و کشف جریانات اطراف به‌واسطۀ زمان هست، هم حالت قبل و هم حالت بعد از دیدگان ما مخفی است ولی وجود ازبین نمی‌رود. ما فقط خود را در همین ثانیه می‌بینیم؛ نه از یک دقیقۀ پیش خبر داریم [و نه از یک دقیقۀ بعد]، شما از یک دقیقۀ قبل خودتان اطلاع دارید؟! آیا می‌توانید احضار کنید؟! نمی‌توانید! و همین‌طور از یک دقیقۀ بعد خودتان خبر ندارید و نمی‌دانید چه خواهد شد. اما برای آن افرادی که از یک افق بالاتر نسبت به ماده نگاه می‌کنند، تمام سلسلۀ مراتب وجود از هنگام خلق تا هنگام انتها برای آنها محفوظ است لذا آنها خبر می‌دهند. آنها می‌گویند که یک ساعت بعد در این حجره چه اتفاقی خواهد افتاد! ده دقیقۀ بعد چه مطالبی گفته خواهد شد! چون آنها مشرف بر زمان و مکان هستند. ما محکوم زمان و مکان هستیم. بنابراین یکی از اقسام آن وجودات وجود مجرد است.