ماهیت وجود ذهنی و کیفیت تحقق آن در نفس

بِمعنى کونَهُ مَأخوذاً... به معنای اینکه شما این کم را در حدّ خود این انواع اخذ بکنید. مثل اینکه شما یک شیء را در ذاتیش اخذ بکنید یا در ذاتش. مثل اینکه بگویید: الناطقُ إنسانٌ؛ انسان را اخذ بکنید در ذاتیش که همان ناطق باشد. یااینکه بگویید: حیوان ناطق کیست؟ بگویید: آقا حیوان ناطق همین انسانی است که شما می‌گویید. منتها آن حیوانٌ ناطقٌ خیلی با کبکبه! این انسان نه، لفظی است که بدون چیز گفته می‌شود. چه شما یک شیء را در ذاتیش اخذ کنید؛ یعنی محمول برای ذاتی قرار بدهید یااینکه محمول برای خودش و ذاتش قرار بدهید.

فَکما أنَّ مفهومَ الکمِّ بِاعتبارٍ لا یَصیرُ فَرداً لِنفسِه و لا یَصیرُ مُنقسماً لِذاتِه کَذلکَ الأنواعُ الحاصلةُ مِنه فی العقلِ.

همان‌طوری‌که مفهوم کم به یک اعتباری فرد برای او نخواهد شد و منقسم به ذات او نمی‌شود. اگر بگوییم که کم عبارت از عرضی است که دارای خصوصیت است، این قضیۀ ما یکی از افراد کم که نیست، مفهوم است دیگر! مفهوم را در مقابل او قرار دادیم. همین‌طور انواعی که از او حاصل می‌شود افراد کم نخواهند بود. شما یک خط در ذهن می‌آورید، فرد و مصداق کم نیست. این سطح را در ذهن می‌آورید، فرد برای کم نیست. آنکه فرد برای کم است خط خارجی یا سطح خارجی یا جسم تعلیمی خارجی است نه آنچه را که در ذهن می‌آید. البته نسبت به این مسائل ما نظر داریم‌! ولی خب فعلاً کم‌کم و پله‌پله جلو می‌رویم.

فَبِجملةِ ما قَرَّرناهُ ظَهرَ لَکَ أنَّ شیئاً مِنَ المعقولاتِ الذهنیةِ مِن حیثُ ماهیاتِها لَیست مُندرجةً تَحتَ مَقولةٍ مِنَ المقولاتِ‌ بِمعنى کونِها أفراداً لَها بَل المقولاتُ إمّا عَینُها أو مَأخوذٌ فیها و أمّا مِن حَیثُ کونِها صفاتٍ موجودةً لِلذهنِ‌ ناعتةً لَه مِن مقولةِ الکیفِ بِالعَرضِ لا أنَّ الکیفَ ذاتیٌ لَها.¹

تعریف کیف بالعرض

این مطلب روشن می‌شود که تمام معقولات ذهنیه از حیث ماهیت و مفاهیمشان در تحت مقوله‌ای از مقولات مندرج نیستند. به اینکه افراد باشند. یا مقولات عین او هستند یااینکه در او اخذ می‌شوند. یعنی یااینکه ما آن مقولات را عین او می‌گوییم. می‌گوییم: السَّطحُ ما هو؟ می‌گوییم: کَمٌّ کذا. می‌گوییم که العَرَضُ ما هو؟ یا الکَمُّ ما هو؟ می‌گوییم: عَرَضٌ کذا. یعنی نفسِ این معنای عرضیّتی که قابل انقسام و أجزا هست را در تعریف کم می‌آوریم یااینکه این کم را در آن تعریف اخذ می‌کنیم. می‌گوییم: السَّطحُ ما هو؟ می‌گوییم که کَمٌّ و ... بِالخصوصیاتِ و یَنقَسِم.