ماهیت وجود ذهنی و کیفیت تحقق آن در نفس

و اما از حیث اینکه اینها صفاتی هستند که برای ذهن موجودند و ناعت و وصف برای ذهن هستند و ذهن را تغییر می‌دهند و احساسی را در ذهن به‌وجود می‌آورند، از مقولۀ کیف بالعرض است. نه‌اینکه کیف ذاتی برای آن است. آن چیزی که کیف، ذاتیِ آن است، این رنگ خارجی است. کیف، ذاتیِ این رنگ خارجی است ولی آنچه که ذاتی آن است چیست؟ آنچه که ذاتی آن است کم است. کم ذاتی این است و بالعرض کیف است ولی بالذّات کم است.

تعریف کیف بالعرض

شما یک خطی را در ذهن می‌آورید، آن خطی را که در ذهن آوردید، آن کم، ذاتی آن است یا کیف، ذاتی آن است؟ خب کم است! یعنی از نظر مفهومی داخل در تحت مفهوم کم است. لذا می‌گوییم که ما آن خط را تقسیم به اجزاء می‌کنیم اما بالعرض یعنی به‌واسطۀ اینکه تعلق به نفس گرفته و وجود نفسانی و وجود جوهری پیدا کرده است الآن کیف است. این را کیف بالعرض می‌گویند.

وَ أصلُ الإشکال و قوامُه عَلى أنَّ جمیعَ المقولاتِ ذاتیاتٌ لِجمیعِ الأفرادِ بِجمیعِ الاعتباراتِ و هو مِمّا لَم یَقُم عَلیهِ بُرهانٌ ـ و ما حَکَمَ بِعُمومِه وجدانٌ و هو الذی جَعلَ الأفهامَ صَرعىٰ و صَیَّرَ الأعلامَ حَیارىٰ ـ حَیثُ أنکَرَ قومُ الوجودَ الذهنی و جَوَّزَ بعضُهم انقلابَ الماهیة.

اصل و قوام اشکال بر این است که همۀ مقولات برای همۀ افرادشان به همۀ اعتبارات ذاتی هستند، چه به اعتبارات خارجی و چه به اعتبارات ذهنی، چه به اعتبارات مفهومی و چه به اعتبارات وجودی؛ به اعتبارات مفهومی ذاتی هستند ولی به اعتبارات وجودی... در این مسئله برهان نیامده و وجدان هم که حکم به آن قضیه نکرده است.

وَ هو الذی جَعلَ الأفهامَ صَرعىٰ ... و این همان عدم فهم دقیق و اختلاف بین مفاهیم مقولات و انحاء وجودی مقولات [است]، عدم ادراک صحیح این مسئله که و مفاهیم مقولات و مفاهیم انواع با انحاء وجودیشان تفاوت می‌کند، این اشکال را به‌وجود آورده؛ افهام را صرعا و مجانین قرار داده و بزرگان را به حیرت انداخته است. یک عده از بیخ آمدند گفتند که وجود ذهنی نداریم. یک عده گفتند که بله، ماهیت در ذهن منقلب می‌شود و جوهر به کیف برمی‌گردد.