نظریه شیخ اشراق در کیفیت ابصار و ادراک

[وقتی] حواس را در یک جا می‌گذارد، برای او از سایر مسائل و اوضاع غفلت پیدا می‌شود. پس معلوم می‌شود که این صورت سوزش و این صورت برودت ـ مثلاً شما یخ روی پایتان می‌گذارید ـ و این حالت برودت، مجرده است و سوزش هم مجرد است و هلّم‌ذلک. ابصار را هم به‌عنوان نمونه [بیان کردیم].

تجرد نفس حیوانات!

تلمیذ: این مسئله ممکن است در حیوانات هم باشد؟ آیا تجرد در حیوانات هم هست؟!

استاد: بله، آنها هم همین‌طور هستند و نفسشان مجرد است.

تلمیذ: آنها هم چیز مثالی دارند؟

استاد: بله، آنها هم مثل ما هستند فرق نمی‌کند. منتها از نقطه‌نظر قوت درّاکه، قوت درّاکۀ آنها ضعیف‌تر از ماست. اگر این‌طور باشد که این‌همه روایت نداشتیم که اینها هم در روز قیامت محشور می‌شوند. ﴿وَإِذَا ٱلۡوُحُوشُ حُشِرَتۡ﴾،¹ ﴿وَإِذَا ٱلۡمَوۡءُۥدَةُ سُئِلَتۡ﴾² از آنها سؤال می‌شود.

تلمیذ: سؤال ایشان را نشنیدم.

استاد: ایشان می‌فرمایند که راجع به حیوانات هم مسئله همین‌طور است و آنها هم نفس مجرده دارند؟ عرض کردم که بله، آنها هم همین‌طور هستند منتها فقط تمایز بین آنها نحوۀ تکاملی ماست که با آنها تفاوت می‌کند. آن قوۀ درّاکه که ادراک کلیات است در ما هست و در آنها نیست اما از نظر نفس مجرده و به همان میزان فکر و فهم و میزان تمییزشان مسئول هستند. حتی داریم: «اگر خروسی یک دانه‌ای را از دهان یک مرغی به زور دربیاورد، در روز قیامت چقدر او را معطل می‌کنند و حساب و کتابش با خداست.» اما نفس آنها هم نفس مجرد و نفس حیوانی است.

ادراک، نتیجۀ تبدیل صورت ذهنی به صورت مجرده

این برای این مسئله است که طبق نظر همان‌طوری‌که کلام مرحوم شیخ اشراق است، می‌توانیم از این به بعد با مرحوم شیخ اشراق موافقت داشته باشیم یعنی وقتی که این صورت در مغز می‌رود و در قوای دماغیۀ مغز قرار می‌گیرد، از آنجا به بعد نفس می‌آید و آن صورت را مجرد می‌کند که در آنجا حالت ادراک حاصل می‌شود. اینجا را ادراک و شعور می‌گویند. در آن محدوده‌ای که صورت در چشم رفته است هنوز ادراکی نیست! در اینجایی که الآن این قسمت از پا سوخته است هنوز ادراکی نیست! این سوختگی است و کار خودش را هم انجام می‌دهد؛ تاول می‌زند و ازبین می‌رود و مسائل مربوط به خودش را طی می‌کند. یااینکه اگر یک قسمت از پا یخ بزند و انسان آن را در حالت سردی بگذارد، آن حالت کرخت شدن و مسائل و اینها، راه و روشی است که خودش انجام می‌دهد. آن حالت ادراک در وقتی است که آن صورت تبدیل به صورت مجرده شده است! حالا مبصر و مدرِک می‌شود و الآن می‌شود گفت که هذا مدرِکٌ و هذا مبصِرٌ! و این صورت در وجود ذهنی او قرار گفته است.