نقد و بررسی نظریه شیخ اشراق درباره عالم مثال

سوء استفادۀ از قوۀ واهمه، علت اکثریت انحرافات ملل در طول تاریخ

خیلی از مسائلی که در اسلام در گروه‌ها و اجتماعات آمده است، این مسئله در جامعه‌شناسی خیلی مطرح است و اصلاً یک بحث خیلی کلی راجع به این مسئله و کیفیت حرکت‌های جامعه براساس تخیل و وهم دارند و افراد از اینجا سوء استفاده‌های بسیار زیادی از این نقطه‌نظر می‌کنند و جامعه را به استخدام قوۀ واهمۀ خود می‌کشانند و قوۀ واهمه‌اش را می‌گیرند و از راهش وارد می‌شوند و جامعه کم‌کم در همان حرکت خلاف حرکت می‌کند و جلو می‌آید! شاید اکثریت انحرافاتی که در ملل و جامعه‌ها در طول تاریخ به‌وجود آمده به‌واسطۀ سوءاستفاده از قوۀ واهمه است! همین ابن‌زیاد که تمام کوفه را علیه امام حسین علیه‌السّلام برگرداند به‌خاطر استفاده از قوۀ واهمه بود! شایعه کرد که أیها الناس! الآن چهار فرسخی بیرون کوفه لشکر یزید با 120 هزار نفر با بولدوزر و تانک آمده است و می‌خواهد همۀ کوفه را صاف کند!¹ خب اصلاً یک نفر نیامد بگوید: فلان! ولی قضیه چه بود؟! جنجال و خریدن [افراد]! شروع به خریدن کرد و چند نفر از رؤسای قبایل را خرید و به آنها پول داد و گفت که پدرتان را درمی‌آورم [اگر با من همراهی نکنید]! حالا هستید یا نیستید؟! البته اگر این کار را هم نمی‌کرد، لشکر یزید می‌آمد ولی دو ماه دیگر می‌رسید و تا دو ماه دیگر اینها کلک قضیه را کنده بودند. اما گفت که الآن چهار فرسخی است و خبرهایی آورده‌اند. آنها گفتند: فلان کمی تهدید و اینها کردند و میان مردم رفتند و گفتند که ای زن‌ها بیایید که دیگر بی‌شوهر شدید! گفتند: ای‌دادبیداد دیگر چه‌کار کنیم؟! چه خاکی به سرمان بریزیم؟! تمام مسائل یک طرف، بی‌شوهری یک طرف! گفتند: آهای بچه‌ها چه می‌شوید و زمین‌ها و عقارتان را می‌گیرند! آمدند صاف در عرض یکی دو روز دل مردم را خالی کردند و این کسی که پشت سر مسلم بود، برگشت و دنبال ابن‌زیاد رفت، در عرض دو سه روز! حضرت مسلم پشت سرش را نگاه کرد و دید دیگر هیچ کسی نیست.