نقد و بررسی نظریه شیخ اشراق درباره عالم مثال

معنای آیۀ ﴿أَ لَمْ تَرَ إِلى رَبِّكَ كَيْفَ مَدَّ الظِّلَّ﴾

﴿أَلَمۡ تَرَ إِلَىٰ رَبِّكَ كَيۡفَ مَدَّ ٱلظِّلَّ﴾؛¹ به معنای این است یعنی چگونه آثار خودش را پراکنده کرده است؛ آثار وجودی نه‌اینکه سایه دراز است کجا سایه دراز است؟! ﴿كَيۡفَ مَدَّ ٱلظِّلَّ﴾؛ سایه دراز است اصلاً معنا ندارد. ظلّ به معنای سایه است. می‌گویند: ما زیر سایۀ ایشان هستیم؛ یعنی زیر الطاف ایشان هستیم؛ یعنی عنایات و الطاف ایشان شامل حال ما می‌شود؛ آثار ایشان شامل حال ما می‌شود. بنابراین صورتی که در مرآت هست آثار آن شیئی است که صورت برای اوست آن صورتی که در آن ماء هست ظلّ است نسبت به آن صورتی که مربوط به اوست و آن صورت صورت اصلی است.

بِمعنى أنَّها ثابتةٌ فی هذا العالمِ ‌ثبوتاً ظلّیاً أی ثبوتاً بِالعرضِ لا بالذات و کذا ثانیةُ ما یراه الأحوال مِن الصّوَرِ و ثانیةُ الصوتِ الذی یُقال له الصدى ـ کُلُّ ذلک عُکوسٌ و ظلالٌ ثابتةٌ بِالعَرَضِ تَبَعاً لِلصّوَرِ المَحسوسةِ الخارجیةِ کما أنَّ ما سوى أنحاءَ الوجوداتِ أعیانٌ ثابتةٌ بِالعرضِ تبعاً لِلوجوداتِ و ظلالٌ و عکوسٌ حاکیةٌ لها ـ ‌و حکایةُ الشَّی‌ءِ لَیست حقیقةَ ذلک الشَّی‌ءِ کما فی النَّظمِ لِبعضِ العُرفاء.²

این صور در همین عالم است نه ثبوت اصلی و ذاتی بلکه ثبوت ظلی و تبعی است. آن را که افراد احول می‌بینند خب آن‌هم به نسبت همان جنبۀ ظلی دارد که دوبین است یکی واقعی است و یکی به تبع آن است.

در مرتبۀ دوم آن صوتی که به آن صَدا می‌گویند؛ صَدا یعنی برگشت صدا و انتقال صدا باشد. تمام اینها عکس‌هایی هستند و ظلالی هستند که آنها ثبوت بالعرض دارند، ثبوت اصلی برای همان صوره است؛ همان که اینها از آن به‌واسطۀ صور مخصوصۀ خارجیه که در خارج است تراوش پیدا کرده است. همان‌طوری‌که ماسواء انحاء وجودات همان‌طوری‌که قبلاً گذشتیم یعنی ماهیات، اینها ثبوتشان بالعرض است و اصل الوجود برای همان وجودات خارجی است. پس خود وجود عبارت از ثبوت است ماهیت به‌واسطۀ وجود ثابت می‌شود ولی وجود خود ماهیت که ذاتی و اصلی نیست. پس ماسوای انحاء وجودات خارجیه اینها اعیانی هستند که ثابت هستند منتها بالعرض ثابت هستند تبعاً برای وجودات. تمام این ماهیات ظلال هستند و عکس رخ وجود خارجی هستند، این ماهیت حکایت از آن وجودات خارجی می‌کند. و حکایت یک شیء عبارت از حقیقت و واقعیت آن شیء نیست همان‌طور که در نقل بعضی از عرفا هست که می‌فرمایند: