تبیین حقیقت وجود ذهنی و پاسخ به اشکالات آن

در اینجا گرچه در واقع جا برای این نبود ولی مرحوم آخوند مطلب را به دو صورت مطرح کردند؛ یکی صورت قائلین به عدم انوار مُثلیه یا به عبارت دیگر منکرین مُثُل افلاطونی. افلاطون و رواقیون¹ بعد از افلاطون قائل بر این هستند که ـ البته خود مرحوم آخوند هم این مطلب را معتقد است اما بعداً می‌گوییم که ایشان در کیفیت تقریرش مطالبی دارد که قابل تأمل است ـ هرچه که از انواع در این عالم تحقق پیدا می‌کند و اشیاء و اعیان خارجی که در عالم هستند، فردی از آن رب‌النوع خودشان و از آن طبیعت نوعیه هستند که آن طبیعت نوعیه از نقطه‌نظر تجرد و خصوصیاتی که این انواع خارجی دارند در مرتبۀ کمال قرار گرفته است و او موجب خلق و تکوّن افراد خارجی است و افراد خارجی از نقطه‌نظر توان و کمال اول و کمالات ثانوی همۀ اینها مستند به آن مثال نوری و آن حقیقت واحده و تشخص و تجرد وجودی هستند. ایشان قائل به این مطلب هستند که حالا بیش از این دیگر صحبت نمی‌کنیم و این برای وقت خودش باشد. روی این جهت تمام آنچه که در خارج می‌بینیم از شجر، درخت‌ها، سنگ‌ها، ریگ‌ها، آب، حیوانات و انسان به تمام اقسامش، همۀ اینها دارای یک رب‌‌النوع هستند. البته این رب‌النوع‌هایی که در قدیم می‌گویند و ارباب انواعی که حتی در بین ادیان مردم عادی رواج داشت اینها حکایت از همان چکیدۀ افکار افلاطون و رواقیون می‌کند که بعد از افلاطون آمدند و این مسائل در فرهنگ‌ها گسترش پیدا کرد و اینها معتقد هستند بر اینکه این خلقِ ماده، چون خلق مادی است، برای اتصالش ـ یعنی بی‌جهت هم نمی‌گویند و یک ادله‌ای دارند ـ به آن جنبۀ مجرد و مبدأ هستی احتیاج به حلقۀ رابط و حلقۀ واسطه دارد. آن حلقۀ رابط و واسطه عبارت از همان مثال نوری است که او این ربط را بین ماده و مجرد برقرار می‌کند. هر نوعی [برای خودش یک مثال دارد] گوسفند برای خودش یک مثال دارد و شتر برای خودش یک مثال دارد و همین‌طور سایر افراد و انواع برای خودشان مثال‌هایی دارند، این قول افلاطون است.