تبیین حقیقت وجود ذهنی و پاسخ به اشکالات آن

الإشکالُ الثالثُ أنَّه لَو کانَ لِلأشیاءِ وجودٌ فی الذِّهنِ‌ عَلىٰ ما قَرَّرتُم یَلزَمُ أن یکونَ لِکلِّ نوعٍ مِنَ الأنواعِ الجسمانیةِ و الأنواعِ العَرضیةِ فردٌ شَخصیٌ مجردٌ عَنِ المادةِ و لواحِقها مِنَ المِقدارِ و الأینِ و الوَضعِ و أشباهِها یکونُ ذلکَ الأمرُ المشخصِ کلّیاً و نوعاً.¹

[اشکال سوم اینکه] اگر اشیاء وجود ذهنی داشته باشند همان‌طور که فرمودید، باید برای هر نوع از انواع جسمی و انواع عرضیه از همان انواعی که به صورت عرض هستند و مقولات عرضیه، فردِ شخصی‌ای باشد که از ماده و لواحق ماده مجرد باشد چون در ذهن هست و در ذهن که ماده نمی‌تواند بیاید! نباید مقدار داشته باشد، مکان و وضع و مشابه اینها به‌اضافۀ زمان، تمام اینها را نباید داشته باشد. این امر مشخص هم باید کلی باشد چون فرض این است که شما نوع را تصور کردید و باید نوع باشد چون باید قابل صدق بر کثرین باشد.

بَیانُ ذلِک‌ أنَّ کُلَّ مَفهومٍ کُلّی تَعقَّلنا فَعَلىٰ ما قَرَّرتُم یوجَدُ ذلِکَ المَفهوم فی الذِّهن فإمّا أن یوجَد فیهِ مِن غَیرِ أن یَتشَخَّص بَل یَبقىٰ عَلىٰ صَرافةِ إبهامِه أو یَصیرُ مُتشخِّصاً لا سَبیلَ إلَى الأولِ لِأنَّ الوجودَ لا یَنفکُّ عَنِ التَّشخصِ و وجودُ المُبهمِ مُبهماً غَیرَ مَعقول.²

بیان مطلب این است که هر مفهومی که ما آن را تعقل کنیم همان‌طوری‌که روشن شد، این مفهوم در ذهن می‌آید یااینکه در ذهن بدون تشخص می‌آید بلکه همان‌طور که مبهم تصور کردیم همان‌طوری هم هست و مشخص و قابل اشاره نمی‌شود درحالی‌که این خلاف است، چون خود شما می‌گویید که در ذهن هست وقتی که در ذهن می‌آید، مشخص می‌شود. چون در ذهن شما هست و در ذهن ایشان نیست. در ذهن ایشان هست و در ذهن ایشان نیست. همین‌که در ذهن می‌آید یعنی مشخص می‌شود. حالا فرض می‌کنیم که مشخص نمی‌شود و تعین پیدا نمی‌کند یااینکه مشخص و مقید می‌شود و برای خودش در ذهن، کسی می‌شود. اوّلی که مشخص نباشد، صحیح نیست چون خود شما وجود ذهنی می‌گویید و هر جا هم که وجود باشد باید تشخص باشد بنابراین نمی‌شود که مشخص نباشد و وجود مبهم به شکل مبهم، غیر معقول است. این یک.