نقد دیدگاه محقق دوانی درباره وجود ذهنی

و حینَئذٍ لا فرقَ بَینَ القول بِکونِ الصورةِ الذِّهنیة کیفاً بِالحقیقةِ و بَینَ کونِها نوعاً مِن الجوهرِ بِهذهِ الوجوهِ التَّعسُّفیَة.

دیگر فرق ندارد بین اینکه بگوییم: صورت ذهنیه در حقیقت، کیف است یااینکه بگوییم: نوعی از جوهر است منتها با این وجوه و با این تأویلات تعسفیه که بگوییم: مقصود از این جوهریت، جوهریت خارجی است. نه جوهریت ذهنی. البته مرحوم آخوند می‌گویند که کسی این حرف را نمی‌زند و جوهر، جوهر است. حالا شما جوهر را دو قسم می‌کنید و به یک جوهر خارجی و یک جوهر ذهنی [تقسیم] می‌کنید. عرض را دو قسم می‌کنید و به یک عرضی خارجی و یک عرضی ذهنی [تقسیم] می‌کنید و به آن عرض خارجی می‌گویید که خصوصیات عرض را داشته باشد و به جوهر خارجی می‌گویید که خصوصیات جوهر داشته باشد. اما جوهر ذهنی یک مقولۀ دیگر برای عالم هورقلیا است. کم و اعراض نفسی برای یک عوالم دیگر است. نه بابا! عرض، عرض است و جوهر هم جوهر است لذا ایشان می‌گویند که مسامحه در تعبیر اشکال ندارد ولیکن درصورتی‌که واقعاً خارج را به یک معنا بدانید، چه خارج از نفس و چه داخل در نفس، آن موقع اشکال پیدا می‌شود. اما همان‌طور که خدمتتان عرض کردیم و إن‌شاءالله بعداً هم صحبت خواهد شد، کلام مرحوم آخوند نسبت به این قضیه محلّ نظر و تأمل هست و ما بعداً راجع به این قضیه صحبت می‌کنیم که آن حقایقی که در نفس پیدا می‌شود واقعاً آنها جوهر هستند و واقعاً در تحت تعریف جوهر واقع هستند بدون اینکه اشکال و انقلابی نسبت به مسئله پیش بیاید.

أللهم صل علی محمد و آل محمد