پاسخ به اشکال لزوم تأثر نفس از صور ذهنی

الآن من‌باب‌مثال چهارتا چیز در اینجاست: این دوتا کاغذ و این‌هم دوتا شیء دیگر، ما این را تقسیم به دو می‌کنیم یعنی این دوتا را اینجا می‌گذاریم و این دوتا را هم آنجا می‌گذاریم. ما اینها را تقسیم نکرده‌ایم و همه چیز سر جایش هست، ما فقط جایشان را عوض کردیم.

محل و جایگاه تقسیم

تقسیم در آن جایی است که شیء واحد مانند کمّ، در آنجا تقسیم بشود یااینکه کیف بالعرض بیاید تقسیم بشود. اما أربعه‌ای که زوج است و تقسیم به دو می‌شود، در عالم ذهن تقسیم می‌شود و از نظر وجود خارجی کاری انجام نمی‌دهیم، فقط جای این دوتا را عوض می‌کنیم و اسم این را تقسیم می‌گذاریم ولی کاری در اینجا انجام نشده است.

در وعاء ذهن بودنِ احکامِ مربوط به ماهیت

پس این احکامی که مربوط به ماهیت است، یک وقت اشتباه نشود، وعاء اینها فقط و فقط در ذهن هست و با وجود اینکه وعائش در ذهن هست دیگر در اینجا مشکلی پیش نمی‌آید.

و لِقائلِ أن یَقولَ إنَّ هذا الجَواب لا یَجری فی النَّقضِ بِلوازمِ بَعضِ الماهیات و الأوصافِ الانتزاعیةِ و الإضافیاتِ الزوجیةِ و الفردیةِ و الوجوبِ و العلیَّةِ و الأبوَّةِ و أمثالِها مِمّا لَیسَت مِنَ الأمورِ الخارجیةِ و کَذا لا یَجری فی صِفاتِ المعدوماتِ کالامتناعِ و العدمِ و أمثالِهما إذ لا یَتیسَّر لِأحدٍ أن یَقولَ إنَّ اتِّصافَ مَحلِّ الزوجیَةِ و العِلیةِ و الامتِناعِ مِنَ الأحکامِ المُتعلقةِ بِوجودِها العینی إذ لا وجودَ لِأمثالِها لأنَّها إمّا أمورٌ اعتباریةٌ عقلیةٌ مِن لوازمِ الماهیات أو عدمیةٌ مِن صفاتِ المعدومات.

به‌اصطلاح یک اشکال ممکن است مطرح بشود که این جواب در نقض به لوازم بعضی از ماهیات و اوصاف انتزاعیه و اضافیات جاری نمی‌شود. مانند بعضی از لوازم ماهیات مثل زوجیت و فردیت، اوصاف انتزاعیه مثل اُبوّت و بنوّت یا مثلاً اضافیات مثل زوجیت و فردیت، اضافیه مثل وجوب و امکان، تمام اینها وجود خارجی ندارند و در صفات معدومات جاری نمی‌شوند مثل امتناع و عدم و امثال اینها.