پاسخ به اشکال لزوم تأثر نفس از صور ذهنی

إذ لا یَتیسَّر لِأحدٍ أن یَقولَ إنَّ اتِّصافَ مَحلِّ الزوجیَةِ و العِلیةِ و الامتِناعِ مِنَ الأحکامِ المُتعلقةِ بِوجودِها العینی إذ لا وجودَ لِأمثالِها لأنَّها إمّا أمورٌ اعتباریةٌ عقلیةٌ مِن لوازمِ الماهیات أو عدمیةٌ مِن صفاتِ المعدومات.

کسی نمی‌تواند بگوید که اتصاف محل زوجیت و علیت و امتناع، از احکامی که به‌ وجود عینی متعلق هستند، از احکامی است که اینها تعلق به ‌وجود عینی دارند. وجودی برای امثال اینها نیست [زیرا] یا اینها امور اعتباریۀ عقلیه هستند از لوازم ماهیات، مانند وجوب و أبوّت و اینها یا عدمیه هستند از صفات معدومات.

و یمکنُ دفعُ هذا الإیراد بِما حَققّناه فی هذا الکتاب مِن أنَّ لِکلِّ معنى مِنَ المعانی حظاً مِنَ الوجودِ فالزوجیةُ مثلاً لَه وجودٌ بِمَعنى کون موصوفها على نحوٍ یُدرِکُ العاقلُ منهُ الانقسامَ بِمتساویین هذا هو نحوُ الوجودِ الأصیلِ و الخارجی لَه‌.

دفع این مسئله به این کیفیت است. هرکدام از معانی یک حظّی از وجود دارند؛ یا وجود خارجی یا وجود ذهنی. مثلاً زوجیت یک وجودی دارد؛ به این معنا که موصوفش [بر نحوی است که] عاقل این را در وعاء ذهن به دو متساویین تقسیم می‌کند مثلاً می‌گوییم: الأربعةُ زوجٌ. هذا هو نحوُ الوجودِ ... این نحو وجود اصیل و خارجی برای اوست، نه‌اینکه حتماً یک امر خارجی باشد و آن امر خارجی قابل انقسام باشد. وجود اصلی برای او همان است که در ذهن هست.

فَأمّا إذا تَصوَّرتِ النفسُ معنَى الزوجیةِ فَلیسَ هذا نحوَ وجودِه الأصیل إذ لا تَصیرُ النفسُ بِسببِ إدراکِها مفهومَ الزوجیة بِحیثُ یُفهَمُ منها الانقسامُ بِمتساویین و کذا الحکمُ فی نظائرِها.¹

اما اگر نفس معنای زوجیت را تصور بکند، این نحوۀ وجود اصیل نیست زیرا نفس به‌وسیلۀ ادراک این، مفهوم زوجیت نمی‌شود [به حیثی که] از این انقسام به متساویین فهمیده بشود؛ یعنی نفس خودش متحقق به این معنا نمی‌شود بلکه خود همان کیفیت وجود او، عبارت از وجود اصیل است! این نحوه وجود دارد؛ همین‌که در ذهن نقش پیدا می‌کند این عبارت از وجود اصلی اوست و دیگر وجودی غیر از این ندارد اما این‌طور نیست که خود نفس ما وقتی که معنا را تقسیم کرد خود نفس ما منقسم به متساویین بشود. این مسئله به نفس ارتباطی ندارد.