تبیین وجود ذهنی و قضایای غیر بتّیه

وجود وجود بالبساطه است، وجود وجود بالصّرافه است. این واجب‌الوجود می‌شود.

آن‌وقت در اینجا می‌گویند که ما می‌بینیم این وجود در همۀ اشیاء ساری و جاری است؛ در فلک، جواهر، مجرّدات، اعراض، ماده، غیر ماده، در همۀ عوالم، آسمان، زمین، در همۀ اینها این وجود ساری و جاری است. پس فرق بین این وجود و آن وجود چیست و چطور شد؟! این وجودها دارای ماهیت هستند و ماهیت مقید این وجود است و به‌واسطۀ ماهیت است که تشخص پیدا می‌کند. اگر ماهیت نباشد تشخص دیگر معنا ندارد. ماهیت می‌آید وجود را مشخص می‌کند. اما در مورد پروردگار که پروردگار ماهیت ندارد پس تشخص نباید داشته باشد درحالی‌که الشّیءُ ما لَم یَتَشخّص لَم یوجَد؛ شیء باید تشخص پیدا کند تااینکه وجود پیدا کند. در اینجا می‌آیند یک ماهیت قلابی را به خدا و به این وجود می‌بندند. البته حالا اگر قلابی می‌گوییم یعنی یک اسمی از یک ماهیت، می‌گویند: الحقّ ماهیتُه إنیّته. دوئیت بین ماهیت و بین ممکن است.

چگونگی ادراک علت توسط معلول

حق همان‌طوری‌که مرحوم حاجی می‌فرماید ماهیتش عبارت از إنیتش است. یعنی ما غیر از خود وجود برای خدا دیگر سراغ چیزی نمی‌رویم. همین‌که می‌گوییم: خدا وجود بالصّرافه است یعنی همین تشخص. همین تشخص و تعین منتها ما نمی‌توانیم این تشخص را ادراک کنیم. چرا نمی‌توانیم ادراک کنیم؟ چون خود ما جزئی از این تشخص هستیم و معلول نمی‌تواند علت خود را ادراک کند. مگر وقتی که جنبۀ امحا و فناء در علت پیدا بکند. ما نمی‌توانیم این را ادراک کنیم اما خدا ماهیت ندارد.

بنابراین مرحوم حاجی در اینجا نسبت به واجب‌الوجود این را می‌خواهند بگویند که اگر بخواهیم برای واجب‌الوجود یک ماهیت موجوده‌ای درست کنیم، باید بگوییم که ماهیت او عین إنیّت او است. ما در آنجا غیر از إنیّت که همان هویت است، نمی‌توانیم شیء دیگری را به نام ماهیت که حدود است قرار بدهیم. بنابراین به این لحاظ این قضیه واجب‌الوجود هم جزو قضایای غیر بتّیه قرار می‌گیرد.