تبیین وجود ذهنی و قضایای غیر بتّیه

تفاوت معنای وحدت در واجب‌الوجود و وحدت مدرکۀ انسان

کَقولنا واجب‌الوجود ... و تشخص عین ذاتش است و جدای از ذات نیست. یعنی جدای از آن ذات نیست که ذات یک خصوصیت داشته باشد و ماهیتی باشد، وجود و تشخص هم چیز دیگری بشود و یااینکه این‌طور بگوییم که وحدت او با آن سایر وحدت‌هایی که می‌فهمیم فرق می‌کند. وحدتی را که ما در مورد اشیا می‌فهمیم، وحدتی است که در مقابل اثنین و ثلاثه است ولی وحدت در واجب‌الوجود وحدتی است که اصلاً دو برنمی‌دارد و نمی‌شود دو بردارد. یکتاست و تصوری که شما از واجب‌الوجود دارید و وحدت واجب‌الوجود و تصوری که از وحدت زید و عمرو و بکر دارید فرق می‌کند. یا تصوری که از وحدت این کتاب دارید؛ این کتاب چندتاست؟ یکی است. یعنی دوتا و سه‌تا و چهارتا هم می‌شود برایش فرض بشود، دارید می‌بینید. این‌همه کتاب الآن در اینجا هست. ولی یک وقتی می‌گویید: آسمان. آسمان واحد است و منظور شما از این آسمان نه همین آسمانی است که الآن یک‌قدری به ما اشراف دارد. آسمان را به‌نحو مجموع می‌گویند. برای تقریب به این آسمان داریم مثال می‌زنیم اما خود این مثال یک‌قدری مبعّد هم هست. آیا ممکن است شما برای این آسمان دو هم فرض کنید؟! نه، چرا؟ چون هرجا بروید همین است هرجا بروید! تا هرجا این ماده برود، آنجا آسمان است. شما از این کهکشان هم بگذرید باز آسمان هست. به کهکشان بعدی هم برسید باز آسمان هست. ده‌تا آسمان که نداریم. هرجا بروید آسمان هست.

معنای آیۀ ﴿وَلَقَدۡ زَيَّنَّا ٱلسَّمَاءَ ٱلدُّنيَا بِمَصَٰبِيحَ﴾

لذا در آیۀ شریفه می‌فرماید: ﴿وَلَقَدۡ زَيَّنَّا ٱلسَّمَآءَ ٱلدُّنۡيَا بِمَصَٰبِيحَ﴾؛¹ ما هفت‌آسمان را خلق کردیم منتها این هفت‌آسمان، آسمان ماده نیست. پس تا جایی که مصباح و نجوم هست آنجا آسمان است. آن شش‌تا آسمان دیگر چه می‌شود؟ آسمان عالم معنا می‌شود؛ عالم برزخ، مثال، ملکوت، جبروت، لاهوت و امثال‌ذلک. آنها می‌شوند: آسمان عوالم مجرّده. آسمان دنیا را به مصابیح زینت دادیم. پس هرجا برویم آسمان هست. پس آسمان واحدی است که دو ندارد. حالا راجع به پروردگار هم وقتی می‌گوییم: ﴿قُلۡ هُوَ ٱللَهُ أَحَدٌ * ٱللَهُ ٱلصَّمَدُ * لَمۡ يَلِدۡ وَلَمۡ يُولَدۡ﴾.²