تبیین وجود ذهنی و قضایای غیر بتّیه

إذ کلَّ ما یُتَصوَّرُ و یوجَدُ فی الذهنِ یُحمَلُ علیه أنَّه ممکنٌ مِنَ الممکنات بَل ذلکَ المُتَصوَّرُ هو عنوانٌ لِتلکَ الحقیقةِ الباطلةِ.

هر چیزی را که تصور بشود و در ذهن پیدا بشود این بر آن حمل می‌شود که آن ممکنی از ممکنات است. همین‌که شما شریک‌الباری را در ذهن آوردید پس معلوم است وجودش در ذهن ممکن بود و اگر ممکن نبود شما نمی‌توانستید تصور کنید. پس معلوم می‌شود این به حمل اوّلی ممتنع نیست بلکه ممکن است. بَل ذلکَ المُتَصوَّرُ هو عنوانٌ ... بلکه اینکه تصور شده است عنوانی برای این حقیقت باطله است. یعنی بر این مفهومِ شریک‌الباری حکم به امتناع می‌شود و این شریک‌الباری عنوان است و حکایت از یک معنای باطل می‌کند که آن معنای باطل در خارج نمی‌شود تحقق پیدا کند ولی در ذهن تحقق پیدا کرده است. در واقع عنوانی است برای یک معنایی که اگر در خارج بخواهد بیاید نمی‌تواند. معنایش این است.

تلمیذ: در ذهن تحقق پیدا کرد، یعنی وجود پیدا کرد؟!

استاد: بله، وجود ذهنی پیدا کرد.

تلمیذ: وجود ذهنی ساخت؟

استاد: ساخت! آمد ساخت!

و مناطُ صحةِ کونِ مفهومٍ عنواناً لِماهیةٍ مِنَ الماهیات أن یُحمَلَ علیهِ المفهومُ‌ منها حَملاً أوّلیاً و إن لَم یُحمَل علیه حَملاً شائعاً صناعیاً.¹

ملاک صحت مفهوم، اینکه یک مفهوم عنوان برای ماهیتی از ماهیات باشد، این ملاک و منات صحت چیست؟ چطور می‌شود یک مفهومی عنوان باشد و حکایت از یک ماهیتی از ماهیات بکند؟ این چگونه ممکن است؟ أن یُحمَلَ علیهِ المفهومُ‌ ... به اینکه بر آن عنوان، مفهوم این ماهیات به حمل اوّلی حمل شود؛ یعنی به حمل اوّلی، مفهوم این ماهیات حمل بر این بشود. یعنی وقتی می‌گوییم: شریک‌الباری، الآن بتوانیم امتناع را بر این شریک‌الباری به حمل اوّلی حمل کنیم. اما به حمل ثانوی که آن حمل شایع صناعی است که عبارت از وجود است، همین شریک‌الباری ممتنعٌ، این یک مسئله‌ای است که در ذهن اتفاق افتاده است دیگر. همین الآن می‌گویم: شریک‌الباری ممتنعٌ خب این حرف را بالأخره زدم و این‌هم که این حرف را می‌زنم اول فکر می‌کنم إن‌شاءالله که فکر می‌کنیم! بعضی‌ها هستند که اول حرف می‌زنند بعد فکر می‌کنند! نه، ما این حرف را که می‌زنیم اول فکر می‌کنیم بعد می‌گوییم!